Đường thông, điện sáng
Y Tý theo tiếng người bản địa là xứ mưa, bởi nằm trọn trên độ cao hơn 2.000m so mực nước biển, khí hậu rét lạnh và thường xuyên có mưa rừng, sương mù giăng mịt mù khắp núi đồi biên giới. Trước đây, lên Y Tý chỉ có đi bộ hoặc cưỡi ngựa. Từ Dền Sáng phải men theo khe nước rỉ ra từ rừng nguyên sinh, vạch cỏ chém cây mà đi, vắt hút máu nhiều vô kể, muỗi rừng đốt sưng mặt mũi. Đường chỉ là cái eo ngựa xuyên qua rừng già, chừng 15 cây số mà người khỏe mới đi bộ nổi, từ sáng sớm đến nhọ mặt người mới đến được Y Tý. Bởi thế có câu “Bao giờ Y Tý có kem/Bát Xát có điện thì em lấy chồng” đầy ngậm ngùi. Y Tý như một ốc đảo vời vợi, bởi núi cao khe sâu, giao thôngmuôn trùng cách trở.
Từ trung tâm Lào Cai lên xã Y Tý là thế, vậy mà Hồng Ngài là một thôn của xã này lại còn là ốc đảo của ốc đảo. Từ trung tâm xã Y Tý chỉ duy nhất một đường đất, bà con quen gọi là “đường con hươu con nai” um tùm lau lách và dây leo lá ngón. Nhìn trên bản đồ địa lý, Hồng Ngài vừa giáp với xã Ma Ngán Tý, huyện Kim Bình, tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), vừa giáp với tỉnh Lai Châu. Hồng Ngài cũng là tên dãy núi lớn nơi khởi nguồn của dòng suối Lũng Pô trước khi hòa vào sông Hồng ở A Mú Sung. Hồng Ngài theo tiếng bản địa là Sừng Đá Đỏ. Người già kể lại, trên đỉnh núi cao bốn mùa sương phủ, gần thác nước từ trên đỉnh núi buông xuống như dải lụa trắng khổng lồ, ầm ào suốt ngày đêm bơm nước cho dòng Lũng Pô là những vầng đá màu đỏ như hồng ngọc chìm sâu trong lòng núi. Mùa lũ quét qua, ở những vũng nước lắng đọng phía hạ lưu, người bản đi lấy đá sỏi, lấy cát về làm nhà lẫn trong ấy là những mạt nhỏ li ti đá đỏ, đôi khi nhặt được những viên khá lớn về bày biện làm đẹp ngôi nhà, làm đồ trang trí đeo tay trẻ nhỏ.
Mười tám cây số, từ trụ sở xã Y Tý đến thôn Hồng Ngài, mùa đông năm ấy chúng tôi lội bộ chân phồng rộp, rét thấu xương như đi vào miền hoang vắng. Nhớ khi ấy, Nhà nước cấp tấm lợp fibro xi-măng cho bà con lợp nhà, téc nước bằng i-nốc để đựng nước ăn, chống chọi với mùa khô hạn kéo dài ở nơi Hồng Ngài. Phụ nữ người Hà Nhì nhỏ thó, dùng trán gùi từng tấm lợp, từng cái téc đựng nước, tay vạch dây leo lá ngón, chân bấm đất dò đường mà đi, lúc vượt dốc Sim San, người cong như con tôm. Tôi chụp tấm ảnh mà hàng chục năm sau, trước khi trở lại Hồng Ngài, mở ra xem lại cảm giác xót thương vẫn còn ám ảnh.
Sớm thu nay, tự tay điều khiển chiếc xe chạy bon bon trên mặt đường rộng mở, cấp 4 miền núi, ở chỗ ngầm tràn cuối thôn Sim San năm nào chúng tôi phải xắn quần lội bộ trong buốt giá nhức chân, nay cây cầu bê-tông vĩnh cửu đang hiện hình thay cây cầu sắt bị lũ Yagi cuốn trôi. Lướt qua ô kính cửa, phía dưới hun hút vực sâu, dòng suối Lũng Pô như sợi chỉ trắng phân đôi biên giới Việt - Trung, bạt ngàn màu xanh của rừng nguyên sinh, dưới đó là nguồn vàng nâu thảo quả làm giàu cho người dân nơi đây. Ngước mắt lên phía trước, trên những triền đồi bát úp là màu xanh của sâm đất Hoàng Sin Cô đang vào vụ chín, của trà Tuyết San vào vụ thu đông xanh ngằn ngặt. Hai bên đường bê-tông rực vàng màu lúa chín.
Sắc mới miền biên ải
Có đường lớn đi lại êm thuận bốn mùa, đường điện 35 kV bám theo đường mới từ trung tâm xã Y Tý đến tận Tổ Biên phòng, chốt ngay đầu thôn, rồi từ đó hạ thế đi đến các nhà dân, không chỉ thắp sáng mà còn chạy máy nông cụ, thúc đẩy sản xuất hàng hóa. Nhớ lúc ở trụ sở UBND xã, Chủ tịch Nguyễn Văn Tài thông tin: Nếu tính kinh tế, làm con đường hơn 20 km vào Hồng Ngài thì “lỗ” lớn. Cách đây hơn chục năm, gần trăm tỷ đồng Nhà nước bỏ ra chỉ để phục vụ cho chưa đầy sáu chục hộ dân cheo leo trên nghìn thước cao, chỉ có cây rừng và thảo quả để sinh sống. Thế nên, người H’Mông ở đây lại gọi đó là con đường “Jông thể” (hạnh phúc), trân quý vô cùng. Để làm được con đường êm thuận như thế này, cách đây không lâu, hàng trăm công nhân Công ty Thái Dương đã “đổ mồ hôi sôi nước mắt”, không quản địa hình hiểm trở, nắng cháy thịt da, lạnh buốt thấu xương thi công trong hơn hai năm trời ròng rã. Có đoạn ở mỏm Ngựa Ngã, nơi vách đá xanh dựng đứng vài chục mét, phía dưới là vực thẳm hun hút, đến độ con suối Lũng Pô phân chia đường biên giới Việt - Trung, nhìn thấy chỉ như một sợi chỉ mảnh mong manh. Những thanh niên tuổi đôi mươi, không sợ độ cao, treo thân trên vách đá cao vài chục thước, như chim gõ kiến, cần mẫn khoan từng ly vào thân đá gốc, cứng như sắt, để nhồi thuốc nổ mà mở từng gang tay, từng mét đường. Thế mới rõ thêm, người H’Mông ở Hồng Ngài gọi đó là con đường Hạnh Phúc cũng phải thôi, vì nó là mạch sống, là chìa khóa mở thông cánh cửa ngăn cách họ với bên ngoài.
Mải chuyện, lúc Hồng Ngài ở trước mắt, tôi như không tin ở mắt mình. Từ ngôi nhà 2 tầng của Vàng A Chu chốt ngay ngã 3 Sừng Đá Đỏ, ngược lên phía cột mốc 85, bám hai bên mặt đường lớn, quần tụ kề sát bên nhau những nhà tầng khang trang như phố thị. Bí thư chi bộ Vàng Sáo đưa chúng tôi đi dạo quanh thôn, phấn khởi bảo, nhờ chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát của Chính phủ mà chỉ trong 3 năm qua đã có 15 hộ xây nhà mới, 10 hộ sửa chữa nhà thêm kiên cố.
Lại nhớ mùa đông năm ấy, chúng tôi đến Hồng Ngài khi trời tối sẫm, rét thấu xương, le lói ánh đèn dầu từ những nhà gỗ mái tranh xập xệ. Trưởng thôn Vàng A Dủa đón nhà báo đầu tiên đặt chân đến Sừng Đá Đỏ quê mình mà đăm chiêu, tư lự bởi cái nghèo, cái khó bủa vây. Hai vợ chồng lùa bắt con gà nhỏ mà bay như chim, đậu tít trên cành cây sơn tra già um tùm gai góc để làm canh cho người ở xa đến chơi. Cũng chẳng có rau, chủ nhà lặng lẽ cầm đèn pin ra rừng cắt bó mầm cây đo đỏ mang về cho vợ tước nõn làm món xào. Mệt và đói, tôi nâng bát cơm Dủa đưa, ăn ngon chưa từng thấy. Sau hỏi ra mới biết, đó là mầm cây thảo quả rất quý của người H’Mông. Thương quý khách xa lội bộ rộp chân vào ốc đảo Hồng Ngài, Dủa đã để mùa thảo quả năm ấy vơi đi mà cắt mầm non làm rau đãi khách.
Đến nay, Hồng Ngài cơ bản không còn nhà tạm, cả thôn chỉ còn hơn chục hộ nghèo đa chiều. Mừng nhất là con em Hồng Ngài đã tự tin ra trung tâm xã, ra tỉnh học nội trú lên cao. Hiện tại có gần chục em tốt nghiệp đại học, cao đẳng, học nghề rồi đi làm Nhà nước, công ty hoặc khởi nghiệp tại quê nhà.
Hôm chúng tôi đến, mọi người đang chuẩn bị Lễ hội “Hương sắc mùa thu Hồng Ngài”, bữa cơm tối ở nhà Bí thư chi bộ Vàng Sáo, con trai Vàng Dủa, vui như ngày Tết. Ánh điện sáng choang trong căn nhà sàn 2 tầng, làm bằng gỗ rừng trồng, giữ nguyên nét kiến trúc và vật dụng truyền thống của người H’Mông bản địa. Nâng chén rượu thóc Sim San thơm nồng mà ứa nước mắt về những năm tháng chưa xa đầy nhọc nhằn gian khó. Tôi gặp lại Vàng Pó, năm ấy lụi cụi dậy sớm vùi tấm “pắp cừ pa” (bánh nếp giã) treo khô trên gác bếp dưới lớp tro nóng cho chúng tôi ấm cái bụng mà leo dốc trở ra Y Tý. Nay con cái đã trưởng thành, học hành tiến bộ, cuộc sống gia đình Pó ổn định, khá lên rất nhiều.
Ở độ cao gần 2.000m, khí hậu ôn đới, môi trường tự nhiên rất sạch, Bí thư chi bộ Vàng Sáo đi đầu đưa cây sâm đất Hoàng Sin Cô từ bên kia biên giới về đứng chân trên mảnh đất này, kết củ ngọt lành bổ dưỡng chăm sóc sức khỏe con người. Nhờ sự năng nổ của anh, cây sâm đất Hoàng Sin Cô được đưa về thế chỗ cho những nương ngô năng suất thấp, biến Hồng Ngài thành vựa sâm đất lớn nhất Y Tý với sản lượng hàng trăm tấn mỗi năm, đem về nguồn thu nhập hàng chục triệu đồng cho mỗi hộ gia đình. Rồi phục tráng và trồng thêm chè Shan tuyết, hiện có gần 100 ha chè từ 10 đến 15 năm tuổi, mỗi kg chè búp tươi có giá 200-250 nghìn đồng; chè 1 tôm đã phơi khô có giá 1,5 triệu đồng/kg. Các hộ Vàng A Cừ, Vàng A Sèo, Lý A Sử, Lý Quang Súa… có nguồn thu 40 - 50 triệu đồng mỗi năm từ cây chè. Không dừng lại ở đó, cách đây 3 năm, Bí thư chi bộ Vàng Sáo lại cùng 3 hộ dân trong bản mạnh dạn góp vốn đào ao, dẫn dòng nước mát lành từ rừng sâu về thử nghiệm nuôi cá hồi vân. Những bể cá hiện mang lại doanh thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm.
Đã khuya mà cuộc rượu vui ở nhà Vàng Sáo vẫn chưa dứt. Những chàng trai, cô gái H'Mông mặc váy áo thật đẹp vừa nâng bát rượu mầm thóc Hồng Ngài sóng sánh, thơm lừng vừa thổi kèn lá, đàn môi, múa điệu xênh tiền khỏe khoắn: “Anh ngắt chiếc lá đặt lên môi/Lá kêu tiếng thật hay/Anh ước làm một cái kim, sợi chỉ/Cho em cài vào vạt áo/Để suốt đời không rụng, không rơi”... Cuộc sống người H'Mông, bước chân ra khỏi cửa là chạm núi, chạm mây, mặt đất lúc nào cũng như nghiêng nghiêng sẵn sàng thử thách. Người H'Mông bảo: “Không có một ngọn núi nào cao bằng đầu gối”. Tự tin và kiêu hãnh đến thế là cùng. Họ chính là Đá Đỏ trong ngàn mây trắng.
Bài và ảnh: QUÓC HỒNG