Từ cuộc gặp đặc biệt ở Washington đến nỗ lực đưa Việt - Mỹ xích lại gần nhau

Trong cuộc phỏng vấn với kênh truyền hình Bloomberg TV ngày 21/9 nhân chuyến công tác dự Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 81, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh là nền tảng quan trọng giúp Việt - Mỹ xây dựng và củng cố lòng tin để có được quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện như hiện nay.

Đề cập đến vấn đề này, ông Nguyễn Quốc Cường, Đại sứ Việt Nam tại Mỹ nhiệm kỳ 2011-2014, đã kể lại cuộc gặp đặc biệt cách đây hơn 10 năm để cho thấy chính việc đối mặt và giải quyết hậu quả chiến tranh đã đưa hai cựu thù Việt - Mỹ xích lại gần nhau.

Năm 2013, ông Cường là Đại sứ Việt Nam tại Mỹ đầu tiên được mời tham dự cuộc gặp thường niên của Liên đoàn những gia đình có con em chết và mất tích trong cuộc chiến tranh Đông Dương, tổ chức của các gia đình lính Mỹ tử trận hoặc mất tích.

Liên đoàn này từng phản đối gay gắt việc bình thường hóa quan hệ giữa Mỹ với Việt Nam, nhưng với suy nghĩ việc hợp tác trong giúp đỡ tìm kiếm người Mỹ mất tích trong chiến tranh giữa hai nước có vai trò rất lớn trong quan hệ song phương, ông Cường nhận lời.

Cuộc gặp có khoảng 400-500 gia đình sĩ quan cấp tướng, tá, kể cả cựu quan chức trong chính quyền Mỹ, đến dự. Dù có an ninh tháp tùng, Đại sứ Cường vẫn phải lường trước những phản ứng cực đoan tại sự kiện.

"Tôi chuẩn bị sẵn tinh thần cho cả tình huống họ sẽ la ó, thậm chí bị hắt bia rượu", ông Cường, diễn giả chính trong cuộc gặp, kể với VnExpress.

"Trong chiến tranh, bố mẹ tôi công tác ở Hà Nội, còn 5 anh chị em chúng tôi phải sơ tán ở những nơi khác nhau, để nếu không may bom Mỹ rơi xuống, vẫn có người sống sót", ông Cường bắt đầu bài phát biểu bằng chính những trải nghiệm thời thơ ấu của mình về chiến tranh.

Cậu bé Cường lúc đó mới chỉ 9-10 tuổi, hầu như đêm nào cũng phải thức dậy 4-5 lần để chui xuống hầm trú ẩn vì báo động không kích. Ước mơ của cậu chỉ là một đêm ngủ ngon giấc, không có máy bay Mỹ đánh phá.

May mắn, cả 5 anh chị em ông Cường đều sống sót sau chiến tranh. "Nhưng không phải gia đình người Việt Nam nào cũng may mắn như vậy. Nếu như phía Mỹ có 58.000 lính Mỹ tử trận trong cuộc chiến ở Việt Nam và chưa đến 2.000 người mất tích, với Việt Nam, khoảng 4 triệu người đã ngã xuống và hơn 300.000 người vẫn còn mất tích. Rất nhiều gia đình Việt Nam đến nay vẫn chưa tìm thấy hài cốt người thân đã chết trong chiến tranh", Đại sứ tiếp tục bài phát biểu của mình.

Ông cũng đề cập các nỗ lực của Việt Nam trong việc tìm kiếm, trao trả hài cốt lính Mỹ và đề nghị hai bên cùng thúc đẩy nhanh hơn nữa tiến trình này. "Thời gian không ủng hộ chúng ta", ông nói. Khi ông kết thúc bài phát biểu, những người trong hội trường đã đứng dậy vỗ tay thật lâu.

Cũng trong thời gian bắt đầu nhiệm kỳ tại Mỹ, Đại sứ Cường đã gặp Chủ tịch thường trực Thượng viện Mỹ Patrick Leahy, một trong những người đi đầu trong thúc đẩy lòng tin và hàn gắn vết thương chiến tranh, tạo nền tảng cho quá trình bình thường hóa quan hệ ngoại giao giữa hai nước.

Thượng nghị sĩ Leahy đã kể cho Đại sứ Cường một câu chuyện xúc động khi ông thăm Việt Nam và tham gia vào hoạt động trao tặng xe lăn cho những nạn nhân bị ảnh hưởng bởi bom mìn. Khi sự kiện diễn ra, một thanh niên Việt Nam đã đề nghị ông Leahy bế mình lên xe lăn và thượng nghị sĩ Mỹ đồng ý.

Cảm giác đầu tiên của ông khi bế thanh niên này lên xe lăn là hụt hẫng vì anh quá nhẹ cân và đã mất cả hai chân vì bom mìn còn sót lại từ chiến tranh. Rồi người thanh niên nắm lấy cổ áo kéo nhẹ, khiến thượng nghị sĩ Leahy bối rối, tưởng rằng mình đã làm điều gì đó thất thố.

Hóa ra, người này kéo ông lại, ôm choàng lấy để nói lời cảm ơn. Chia sẻ với Đại sứ Cường, thượng nghị sĩ Leahy nói cả đời ông không bao giờ quên được sự bao dung của người thanh niên Việt Nam đã mất cả hai chân vì bom mìn Mỹ.

Từ đó, với tư cách là Phó chủ tịch Ủy ban Chuẩn chi Thượng viện Mỹ, ông không bao giờ quên dành một khoản tiền từ ngân sách Quốc hội Mỹ cho hoạt động rà phá bom mìn còn sót lại trong chiến tranh và các hoạt động nhân đạo giữa hai nước.

Ông Cường cho rằng giải quyết hậu quả chiến tranh luôn là một trong nội dung quan trọng trong hợp tác Việt - Mỹ, từ khi bình thường hóa hay nâng cấp quan hệ. Trong tuyên bố chung về nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện năm 2023, Việt Nam và Mỹ coi hợp tác chặt chẽ trong khắc phục hậu quả chiến tranh là ưu tiên, giúp xây dựng lòng tin, tăng cường hiểu biết lẫn nhau.

Những nỗ lực giúp Việt - Mỹ xích lại gần nhau

Andrew Wells Dang, thành viên Mission: POW-MIA, sáng kiến nhân đạo hỗ trợ chính phủ Mỹ tìm kiếm và xác định danh tính quân nhân mất tích trong chiến tranh, cho rằng khắc phục hậu quả chiến tranh có vai trò hàng đầu trong việc bình thường hóa và giúp quan hệ Việt - Mỹ ngày càng gần gũi.

Hai nước đã khởi động chương trình Tìm kiếm Quân nhân Mỹ mất tích trong chiến tranh Việt Nam (MIA) từ những năm 1980, sau đó mở rộng đến rà phá bom mìn, hỗ trợ người khuyết tật, xử lý ô nhiễm dioxin, sau đó là hỗ trợ tìm kiếm bộ đội Việt Nam mất tin, mất tích trong chiến tranh, tăng cường hỗ trợ Việt Nam nâng cao năng lực xét nghiệm ADN.

Mission: POW-MIA đang kết nối với Văn phòng 515 của Bộ Quốc phòng Việt Nam, Chiến dịch 500 ngày đêm, Trường đại học Công nghệ Texas và các đối tác khác để tìm hài cốt, trao đổi hiện vật, giao lưu và chia sẻ thông tin giữa gia đình, cựu chiến binh hai nước.

Theo ông Dang, các sĩ quan, cựu chiến binh có vai trò rất quan trọng trong việc hàn gắn quan hệ hai nước, bởi họ từng đứng ở hai phía chiến tuyến. Thông qua các chương trình khắc phục hậu quả chiến tranh, chính những cựu binh hai bên đã gặp nhau, hiểu nhau hơn, lập nền tảng hòa bình lâu dài.

Các quan chức quốc phòng Mỹ đến Việt Nam đều thể hiện sự ủng hộ với nguyện vọng tìm kiếm thông tin và nhận lại hài cốt của những người lính mất tin, mất tích trong chiến tranh. Nhờ đó, khắc phục hậu quả chiến tranh từ vấn đề khó khăn nhất đã trở thành cơ sở hợp tác, mục tiêu chung của hai nước, ông Dang nói.

Quan hệ Việt - Mỹ nói chung và các chương trình khắc phục hậu quả chiến tranh nói riêng vẫn được lưỡng đảng và Quốc hội Mỹ ủng hộ, ngay cả khi Mỹ cắt giảm nhiều khoản ngân sách ở nước ngoài. "Chính sách chính trị, kinh tế của các đời tổng thống Mỹ có thể thay đổi, nhưng cam kết song phương trong nỗ lực tìm kiếm người mất tích không lung lay", ông Dang nói.

Ông Ted Osius, cựu Đại sứ Mỹ tại Việt Nam, cảm nhận rất rõ điều đó khi cùng Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh, lúc đó là Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, có chuyến công tác chung đến sân bay Đà Nẵng năm 2016.

Tại sân bay, ông Osius và tướng Vịnh đã cầm trên tay những nắm đất từ khoảng 45.000 m3 đất, bùn đã qua xử lý dioxin trong khuôn khổ dự án được Bộ Quốc phòng Việt Nam và Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID) quản lý.

Bức ảnh sau đó được trưng bày tại Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh ở TP HCM, như một lời nhắc nhở rằng việc khắc phục hậu quả chiến tranh giữa Việt Nam và Mỹ là có thể.

"Là cha của hai đứa con nhỏ, tôi chỉ dám chạm vào đất khi biết chắc nó sạch, và quả thật là vậy", cựu Đại sứ Mỹ kể lại cảm xúc lúc đó. "Nhiều thế hệ sau này sẽ được an toàn và hưởng lợi từ những gì chúng ta đã đạt được cùng nhau".

Từ năm 2019 đến nay, hai bên tiếp tục phối hợp xử lý ô nhiễm dioxin khoảng 41 ha đất khu vực sân bay Biên Hòa, hỗ trợ cải thiện chất lượng sống cho hơn 40.000 nạn nhân chất độc da cam, người khuyết tật tại 6 tỉnh bị phun rải nặng. Mỹ hôm 23/9 ký hai thỏa thuận bổ sung hơn 220 triệu USD cho dự án xử lý ô nhiễm dioxin tại sân bay Biên Hòa và cải thiện chất lượng cuộc sống của người khuyết tật.

Khi đến Việt Nam hồi tháng 6, quyền Bộ trưởng Hải quân Mỹ Hùng Cao cũng đã trực tiếp đưa những nắm đất đá lên máng xối, dùng tay sàng lọc để tìm kiếm hài cốt quân nhân Mỹ mất tích tại xã Trường Ninh, tỉnh Quảng Trị.

Đây là nơi hai thành viên phi hành đoàn trên máy bay F-111A mang số đuôi 66-0022 của Mỹ mất tích khi thực hiện nhiệm vụ bay đêm vào ngày 28/3/1968. Mỹ đã phối hợp với Việt Nam tiến hành nhiều đợt tìm kiếm hài cốt phi công ở đây.

"Đây là thời điểm chúng ta gác lại quá khứ và cùng nhau tiến về phía trước", ông Hùng Cao nói, thêm rằng chiến tranh đã kết thúc hơn nửa thế kỷ và cách duy nhất để hai nước cùng hướng về tương lai là chữa lành những mất mát của quá khứ.

Là người Mỹ gốc Việt hiện giữ cương vị cao nhất trong Bộ Hải quân Mỹ, ông Hùng Cao cho biết Việt Nam là cội nguồn của ông và cha mẹ ông vẫn luôn tự hào là người Việt Nam.

"Tôi vẫn luôn nói với mọi người rằng tôi là người Mỹ, nhưng là người Mỹ gốc Việt. Trái tim tôi luôn thuộc về nước Mỹ, còn dòng máu trong tôi là dòng máu Việt Nam", ông nhấn mạnh.

Cựu Đại sứ Osius cho rằng việc chính quyền Tổng thống Donald Trump và các quan chức như Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth hay ông Hùng Cao tiếp tục thúc đẩy quan hệ đối tác an ninh với Việt Nam là quyết định "sáng suốt", bởi mối quan hệ này đã được xây dựng qua nhiều thập kỷ phối hợp giữa hai bên.

"Ngoại giao không chỉ là chiến lược vĩ mô, mà còn là thực hành hàng ngày về sự tôn trọng, trung thực về quá khứ và xây dựng mối quan hệ cá nhân", ông nói. "Quyền Bộ trưởng Hải quân Hùng Cao hiểu điều này và sẽ tiếp tục cam kết của chúng ta trong việc giải quyết hậu quả chiến tranh một cách trực tiếp và thiện chí".

Đại sứ Cường, người từng tiếp xúc và nhận thấy còn nhiều tiếng nói khác nhau trong cộng đồng người Việt tại Mỹ về quan hệ hai nước, cho rằng phát biểu của ông Hùng Cao, một người gốc Việt đang giữ vị trí cao trong chính quyền Mỹ, là "hết sức thẳng thắn và đáng chú ý".

"Những phát biểu như vậy thể hiện tinh thần mong muốn hòa giải và rất đáng quan tâm", ông Cường nói, thêm rằng khắc phục hậu quả chiến tranh vẫn sẽ là nội dung quan trọng trong hợp tác Việt - Mỹ thời gian tới.

"Quan hệ Việt - Mỹ đã trải qua một hành trình đặc biệt, từ quá khứ chiến tranh và nhiều khác biệt tới hợp tác toàn diện trong tất cả các lĩnh vực, trên nền tảng ngày càng vững chắc của lòng tin, sự tôn trọng lẫn nhau và lợi ích chung", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh trong cuộc phỏng vấn với truyền thông quốc tế hôm 21/9.

Lan Hương