Tuần lễ Nobel 2026 bắt đầu: Nobel Y sinh gọi tên nghiên cứu về di truyền học

Giải Nobel Y sinh được công bố chiều nay 5-10 (giờ Việt Nam), mở màn mùa giải Nobel 2026, do Hội đồng Nobel của Viện Karolinska tại Stockholm (Thụy Điển) trao tặng.

Hai người Đức, một người Mỹ cùng đoạt giải

Tổng thư ký Hội đồng Nobel và Ủy ban Nobel Thomas Perlmann công bố giải thưởng năm nay được trao chung cho ba nhà khoa học Karl Deisseroth, Peter Hegemann và Georg Nagel "vì những khám phá liên quan đến kênh ion điều khiển bằng ánh sáng và quang di truyền học".

Ông Karl Deisseroth sinh năm 1971, có bằng tiến sĩ và bằng bác sĩ y khoa của Đại học Stanford (Mỹ). Công trình được vinh danh cũng được ông thực hiện tại đây. Hiện ông là nhà nghiên cứu của Viện Y khoa Howard Hughes và giáo sư Đại học Stanford.

Ông Peter Hegemann sinh năm 1954, nhận bằng tiến sĩ năm 1984 tại Viện Hóa sinh Max Planck ở Martinsried (Đức). Đây cũng là nơi ông thực hiện công trình đoạt giải. Hiện ông là giáo sư Đại học Humboldt ở Berlin.

Ông Georg Nagel sinh năm 1953, nhận bằng tiến sĩ năm 1988 tại Đại học Frankfurt (Đức). Công trình đoạt giải được ông thực hiện tại Viện Lý sinh Max Planck ở Frankfurt. Hiện ông là giáo sư Đại học Würzburg (Đức).

"Công tắc ánh sáng" từ loài tảo trong ao

Nói đơn giản, các nhà khoa học đoạt giải đã tìm ra một "công tắc ánh sáng" giúp giới nghiên cứu bật, tắt từng nhóm tế bào thần kinh theo ý muốn.

Theo Ủy ban Nobel, muốn biết vùng não nào gây ra hành vi nào, chỉ quan sát là chưa đủ. Cần có một công cụ điều khiển chính xác các tế bào này.

Lời giải đến từ một loài tảo lục đơn bào sống trong ao, vốn biết bơi về phía nguồn sáng. Ông Hegemann phát hiện "điểm mắt" của tảo chứa một loại protein nhạy sáng, có thể biến ánh sáng thành tín hiệu điện.

Ông tìm ra gene của protein này, rồi cùng ông Nagel chứng minh nó chính là một kênh ion mở ra khi gặp ánh sáng. Họ đặt tên cho nó là channelrhodopsin.

Đầu những năm 2000, ông Deisseroth đưa protein này vào tế bào thần kinh của động vật có vú. Khi được chiếu sáng, các tế bào phản ứng chính xác đến từng phần nghìn giây.

Nhóm của ông tiếp tục dùng sợi quang siêu nhỏ dẫn ánh sáng vào sâu trong não động vật sống, kích hoạt đúng nhóm tế bào được chọn. Lần đầu tiên, giới khoa học chứng minh được một mạch thần kinh nhất định gây ra một hành vi cụ thể.

Mở ra kỷ nguyên mới cho thần kinh học

GS Abdel El Manira, thành viên Ủy ban Nobel, cho biết kỹ thuật mang tên quang di truyền học này đang nhanh chóng được áp dụng khắp thế giới.

Nhờ đó, các nhà nghiên cứu có thể xác định nhóm tế bào thần kinh nào đứng sau những hành vi như nuôi con, hung hăng, lo âu hay sợ hãi.

GS Anna Wedell, ủy viên không thường trực của ủy ban, nhận định: "Trước đây chúng ta có bản đồ giải phẫu của bộ não. Giờ chúng ta có thể lập bản đồ chức năng, hiểu được các tế bào khác nhau 'trò chuyện' với nhau ra sao trên khắp bộ não. Đây là một góc nhìn hoàn toàn mới về cách nó vận hành".

GS Per Svenningsson, chủ tịch Ủy ban Nobel, dẫn chứng quang di truyền học đã giúp phục hồi một phần thị lực cho bệnh nhân mù do viêm võng mạc sắc tố.

Người bệnh đeo loại kính đặc biệt ghi lại cảnh vật xung quanh, chuyển thành ánh sáng chiếu vào võng mạc để kích hoạt những tế bào còn khỏe. Nhiều thử nghiệm lâm sàng theo hướng này đang được tiến hành.

Ông Perlmann kể cả ba nhà khoa học đều rất bất ngờ khi nhận điện thoại báo tin. Họ nói thật tuyệt vời khi được vinh danh cùng hai người còn lại, những người họ gọi là "bạn bè tôi".

Kể từ năm 1901, các giải thưởng Nobel đã được trao cho những cá nhân và tổ chức có công trình mang lại bước tiến vĩ đại cho nhân loại, đúng theo di nguyện của người sáng lập - nhà phát minh Alfred Nobel.