Valparaíso và câu chuyện hồn cốt thành phố Việt Nam

Các thành phố Việt Nam đang hiện đại hóa nhanh chóng nhưng cần phải làm gì để giữ lại hồn cốt và văn hóa tổ tiên? Bởi nhờ đó, chúng ta mới tiếp truyền được lịch sử dân tộc đã trải hàng ngàn năm dù xảy ra chiến tranh hay nghèo khó...

Âm vang từ thung lũng đá và những nhịp cầu đứng thẳng

Những ngày ở Valparaíso, tôi cảm nhận hai nhịp điệu sống rõ rệt. Phần đô thị bằng phẳng dưới thấp luôn tấp nập những tiếng còi tàu, được đánh dấu bằng nhịp sống thương mại và những cửa hàng cũ kỹ. Phần đô thị trên cao với nhịp điệu của những triền đồi nhấp nhô, người dân địa phương đã xây dựng những ngôi nhà rực rỡ sắc màu với hàng vạn ô cửa sổ ngày đêm ngắm nhìn ra khoảng không bao la của mặt nước.

Hai nhịp sống ấy tạo nên một bản hòa tấu độc đáo cho thành phố cảng xinh đẹp này.

Nhìn từ xa, Valparaíso là thành phố cảng có địa hình đồi dốc phong phú với kiến trúc rực rỡ, kết nối giữa mặt biển và những đỉnh đồi chót vót bằng một hệ di sản kỹ thuật độc nhất. Đó là những công trình "đường sắt leo núi", một hệ thống thang máy hình hộp đưa người lên và xuống những ngọn đồi dốc và chật chội.

Ra đời từ thời kỳ hoàng kim cuối thế kỷ XIX, khi những con tàu vòng qua eo biển Magellan đều phải ghé vào bến cảng này, những chiếc "hộp sắt" chạy bằng ròng rọc và cáp kéo ấy không chỉ là phương tiện giao thông. Chúng là huyết mạch dọc giúp con người vượt qua độ dốc đứng của tự nhiên.

Qua nhiều năm, những chiếc thang máy tiếp tục xuất hiện quanh ngọn đồi đông dân cư, kết nối các khu ở biệt lập. Đỉnh điểm, thành phố đã cho xây và vận hành 31 địa điểm thang máy, tạo thành một hệ thống hạ tầng đồ sộ. Rồi cú sốc mang tên "Kênh đào Panama" năm 1914 ập tới, công trình này đã cắt đứt dòng chảy hàng hải toàn cầu qua bờ Tây Chile, khiến Valparaíso chìm vào những thập kỷ trầm lắng, hoang phế.

Nhiều trạm cáp treo ngừng hoạt động, những sợi cáp gỉ sét, và những ngọn đồi chìm trong sự lãng quên. Sau nhiều thập kỷ, số lượng thang máy trong thành phố đã giảm xuống chỉ còn 15, trong đó 7 chiếc còn hoạt động.

Tuy nhiên, những nỗ lực của Quỹ di tích Thế giới và các tổ chức khác đã bắt đầu lập kế hoạch giúp bảo tồn và tiếp tục vận hành những tác phẩm cơ khí độc đáo này, với hy vọng rằng những chiếc thang máy không bị hỏng mãi mãi.

Khi ký ức hóa thành tranh

Sau cuộc khủng hoảng kinh tế từ "Kênh đào Panama" và trận động đất 1906, lịch sử thành phố chưa bao giờ đứt đoạn hoàn toàn. Đó chỉ là những nhịp gián đoạn đầy thử thách, và cũng chính là những khoảng lặng cần thiết để thành phố tích tụ năng lượng, chờ ngày bừng sáng trở lại.

Sự tái sinh của Valparaíso không đến từ những bản quy hoạch hay những công trình bê tông đắt đỏ, mà đến từ sự trỗi dậy của nghệ thuật cộng đồng. Từ năm 2003, những sườn đồi cổ kính của Valparaíso đã dần được các kiến trúc sư cải tạo, các tòa nhà được phục hồi và nâng tầm bởi các nhà thiết kế và các nghệ sĩ đầy cảm hứng.

• Ngành đường sắt ra mắt đoàn tàu chất lượng cao nối TP.HCM với điểm đến du lịch biển Nha Trang

• Cô gái trèo ra vách đá chụp ảnh sống ảo ở hải đăng Hòn Lớn: Siết chặt quản lý, đảm bảo an toàn

Bước chân lên các triền đồi như Cerro Concepción hay Cerro Alegre, tôi như lạc vào một mê cung của ký ức và sắc màu. Những bức tường tôn gợn sóng, những bậc thang đá mòn gót chân qua năm tháng bỗng được phủ lên những bức bích họa khổng lồ, rực rỡ.

Nghệ thuật ở đây không áp đặt lên không gian, mà ôm lấy từng góc phố, tương tác nhịp nhàng với độ dốc của địa hình và sự cũ kỹ của vách tường.

Mỗi bức tranh tôi được chiêm ngưỡng ở đây là một câu chuyện giữa quá khứ và hiện tại. Từ những bậc thang hình cây đàn piano của Beethoven đến những bức tranh mô tả trận chiến của người dân tộc thiểu số chống lại thực dân. Người ta không cố "làm phẳng" những vết rạn của thời gian hay che giấu đi sự nghèo khó của một thời kỳ suy thoái. Trái lại, chính những mảng màu vàng nắng, xanh đại dương và đỏ thổ hoàng đã biến những vết khuyết thành một bản giao hưởng thị giác độc đáo.

Qua đó, thành phố đã tự chữa lành những vết thương lịch sử bằng nguồn năng lượng sáng tạo của những nghệ sĩ đường phố.

Bản sắc, di sản và tương lai thành phố 

Tôi đi dạo quanh các khu phố phía tây, nơi có những con đường lát đá nhỏ và dừng lại ở quán Café del Pintor nổi tiếng. Đó là một nơi lý tưởng để nghỉ ngơi, cùng thưởng thức một ly rượu Pisco Sour và tận hưởng tầm nhìn đẹp nhất ra toàn bộ vịnh biển cùng nhịp sống vội vã của thành phố bên dưới.

Dưới hình ảnh đầy mộng mơ và lãng mạn của những khu phố nghệ thuật, sự hồi sinh của Valparaíso thông qua thu hút du lịch còn là một chiếc phao cứu sinh cho cộng đồng 300.000 dân. Khi các hoạt động kinh tế cảng truyền thống suy giảm, việc chuyển dịch cơ cấu sang du lịch di sản và công nghiệp văn hóa đã tạo ra hơn 60% việc làm mới trong chuỗi cung ứng dịch vụ, hướng dẫn viên và thủ công mỹ nghệ.

Từ những hoạt động du lịch này, nguồn thu đã được giữ lại cho chính cư dân bản địa, giúp nuôi dưỡng sinh kế và giữ gìn hồn cốt của các khu phố cổ. Để "viên ngọc Thái Bình Dương" không đánh mất bản chất của mình dưới ảnh hưởng của du lịch đại trà, chính quyền và cộng đồng ở đây đã thiết lập những cơ chế bảo vệ giá trị, từ việc khôi phục và duy trì giá vé bình dân cho hệ thống "đường sắt leo núi" đến việc kiểm soát không gian công cộng. 

Ở đó, mỗi ngôi nhà sơn một sắc màu riêng biệt, cùng quán Café del Pintor ngập tràn ánh vàng ấm áp, màu của khát vọng thịnh vượng và yêu thương…

Tại Việt Nam, những đô thị cảng truyền thống hay các khu phố cũ dọc triền sông như phố cổ Hội An hay không gian di sản dọc sông Cấm ở Hải Phòng cũng đang đứng trước những nhịp chuyển mình đầy khắc khoải giữa hiện đại hóa và bảo tồn. Sự tái sinh ấy có thể được bắt đầu từ nghệ thuật dung hòa những nhịp đứt gãy. Khi những phố cổ, nhà kho cũ, những bến thuyền gỉ sét được thắp lên sức sống mới bằng văn hóa, nghệ thuật cộng đồng và du lịch di sản, thành phố tự khắc tìm lại được nhịp đập của chính mình.

Ở Valparaíso, tôi vẫn thấy một thành phố với những góc khuất không hoàn hảo, nhưng trên hết, nơi đó cho tôi thấy rằng những vết rạn lịch sử có thể trở thành những điểm neo ký ức, và gìn giữ trọn vẹn tinh thần của người dân nơi đây.

Tôi đã thấy một thành phố cảng nhỏ xinh nhưng kiêu hãnh và dung dị, các thế hệ ở đó trân trọng những khoảng gián đoạn của chính mình và để mỗi sắc màu hiện tại đều mang theo nhịp thở của con người.

Các thành phố Việt Nam mình có nhiều bài toán cần giải. Những tòa nhà chọc trời vẫn cần cân nhắc mọc lên để giải quyết yêu cầu của cuộc sống hiện đại, nhưng từ đó chúng ta không phai mờ lịch sử mà càng trân trọng gìn giữ mái đình rêu phong cổ xưa, lối đá mòn in dấu chân bao đời. Bởi ở đó có hồn cốt và văn hóa hàng ngàn năm của tổ tiên ta truyền lại. Bởi ở đó, chúng ta không lẫn vào đâu, chúng ta được tự hào chính là chúng ta - người Việt Nam...

Với dự án lên tới hơn 17.000 tỉ đồng, Hà Tĩnh hướng đến hình thành một khu đô thị hiện đại, kết hợp hài hòa giữa du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng và thương mại, dịch vụ, khai thác hiệu quả lợi thế phát triển du lịch của khu vực Thiên Cầm.