Asiad là một trong những sự kiện thể thao lớn nhất thế giới - Ảnh: REUTERS
Với quy mô hơn 10.000 VĐV, sự hiện diện của những cường quốc Olympic và khả năng đưa các môn thể thao mới vào chương trình thi đấu, Asiad đã nắm giữ một vị trí đặc biệt trong hệ thống thể thao quốc tế.
Asiad không chỉ là một đại hội thể thao
Sự ra đời của Asiad gắn với lịch sử châu Á sau Chiến tranh Thế giới thứ hai. Châu Á từng có Far Eastern Championship Games (bắt đầu từ năm 1913) nhưng sân chơi này chỉ tập trung vào một số quốc gia Đông Á và khép lại sứ mệnh vào cuối thập niên 1930.
Asiad góp phần nâng cao trình độ thể thao châu Á - Ảnh: HUY ĐĂNG
Sau năm 1945, cùng với sự xuất hiện của nhiều quốc gia độc lập, nhu cầu xây dựng một diễn đàn thể thao chung, thúc đẩy giao lưu và phát triển phong trào Olympic tại châu Á trở nên cấp bách. Trong thời gian diễn ra Olympic London 1948, các đại diện thể thao châu Á đã thảo luận về việc hình thành một đại hội dành cho toàn châu lục.
Năm 1949, Asian Games Federation được thành lập tại New Delhi (Ấn Độ), đặt nền móng cho Asiad. Hai năm sau, New Delhi tổ chức kỳ đại hội đầu tiên, từ ngày 4 đến 11-3-1951, với 489 vận động viên của 11 quốc gia tranh tài ở 6 môn.
Có thể nói, ngay từ khi ra đời Asiad đã mang hai sứ mệnh song hành: nâng cao trình độ thể thao châu Á và dùng thể thao làm cầu nối hữu nghị, hợp tác giữa các quốc gia trong khu vực.
Hơn 70 năm sau, những con số đã ở một tầm vóc hoàn toàn khác. Tại Asiad gần nhất (Hàng Châu 2022 nhưng diễn ra năm 2023), đại hội đã quy tụ hơn 12.000 VĐV đến từ của 45 quốc gia và vùng lãnh thổ, thi đấu 40 môn, 61 phân môn tranh 481 bộ huy chương.
Chỉ tính riêng quy mô VĐV, Asiad đã tăng khoảng 25 lần so với lần tổ chức đầu tiên. Điều đó đã phản ánh tốc độ phát triển và vai trò ngày càng mở rộng của đại hội. Nếu xét riêng về số VĐV, Hàng Châu 2022 còn lớn hơn Olympic Tokyo 2020, nơi quy tụ hơn 11.000 VĐV.
Asiad nhưng đẳng cấp Olympic
Châu Á hiện sở hữu nhiều nền thể thao thuộc nhóm mạnh nhất thế giới.
Tại Olympic Paris 2024, Trung Quốc giành 40 HCV, đứng thứ 2 toàn đoàn, Nhật Bản đoạt 20 HCV, xếp thứ 3 chung cuộc, còn Hàn Quốc có 13 HCV, xếp thứ 8. Chỉ ba đoàn thể thao Đông Á này đã giành tổng cộng 73/329 HCV tại Olympic.
Asiad quy tụ nhiều VĐV hàng đầu thế giới, chính là một "Olympic thu nhỏ" - Ảnh: REUTERS
Điều đó giúp giải thích tại sao ở một số môn vốn là thế mạnh của châu Á như bóng bàn, cầu lông, taekwondo, judo, bắn cung, cử tạ... cuộc cạnh tranh tại Asiad cũng chính là cuộc cạnh tranh tại Olympic.
Asiad vì thế là một cột mốc quan trọng trong chu kỳ chuẩn bị lực lượng. Riêng các quốc gia đang phát triển, đại hội lại tạo cơ hội đối đầu trực tiếp với trình độ hàng đầu châu lục, qua đó xác định khoảng cách chuyên môn trước khi hướng tới Olympic và các giải vô địch thế giới.
Asiad là tiêu chuẩn của thể thao châu Á - Ảnh: REUTERS
Một yếu tố khác làm nên vị thế đặc biệt của Asiad là mối quan hệ chặt chẽ với hệ thống Olympic. Ủy ban Olympic châu Á (OCA) hiện có 45 thành viên và là tổ chức điều hành phong trào Olympic ở cấp độ châu Á, trực thuộc Ủy ban Olympic quốc tế (IOC).
Asiad được tổ chức bốn năm một lần dưới sự quản lý của OCA, với phần lớn những môn thể thao Olympic quen thuộc như điền kinh, bơi, thể dục dụng cụ, bóng đá, bóng rổ, cầu lông, bóng bàn, judo hay taekwondo.
Do đó Asiad nằm trong hệ sinh thái thể thao quốc tế mà ở đó VĐV có thể đi từ đấu trường quốc gia, khu vực, châu lục tới Olympic và các giải vô địch thế giới. Ở một số môn và từng chu kỳ cụ thể, có thể liên quan tới hệ thống vòng loại hoặc tích điểm Olympic.
Asiad ăn đứt Olympic mức độ linh hoạt
Asiad còn có một đặc điểm mà Olympic khó có được là khả năng kết hợp các môn Olympic, các môn phổ biến toàn cầu và những môn mang bản sắc khu vực.
Asiad là cơ hội để các quốc gia châu Á kiểm nghiệm lực lượng - Ảnh: TTX
Hàng Châu 2023 là một dấu mốc đặc biệt khi Esports lần đầu trở thành môn thi đấu chính thức có huy chương tại Asiad với 7 nội dung. Trước đó, Esports mới xuất hiện với tư cách môn biểu diễn tại Asiad 18 ở Jakarta - Palembang (Indonesia). Breaking cũng được đưa vào chương trình thi đấu Asiad 19 trước khi môn này xuất hiện tại Olympic Paris 2024.
Ở chiều ngược lại, Asiad duy trì sân chơi quốc tế quy mô lớn cho những môn gắn mạnh với văn hóa và truyền thống thể thao châu Á như wushu, kabaddi, cầu mây. Chính sự kết hợp đó tạo nên một chức năng đặc biệt: Asiad không chỉ tiếp nhận chuẩn mực thể thao Olympic cao nhất mà còn trở thành "cửa ngõ giới thiệu các môn và xu hướng thể thao của châu Á tới công chúng quốc tế".
Để tổ chức một đại hội với hơn 10.000 VĐV cùng hàng chục môn thi đấu, thành phố đăng cai phải chuẩn bị hệ thống sân vận động, nhà thi đấu, làng vận động viên, giao thông, công nghệ, truyền thông và đội ngũ vận hành ở quy mô rất lớn.
Asiad vì thế có khả năng tạo ra những chu kỳ đầu tư dài hạn cho thể thao thành tích cao và hạ tầng đô thị. Với các đoàn tham dự, chu kỳ bốn năm của Asiad cũng tạo ra một mốc chiến lược để tuyển chọn, đào tạo và đánh giá vận động viên.
Olympic vẫn là đỉnh cao toàn cầu nhưng bên dưới sân khấu toàn cầu ấy, Asaid giữ một vị trí cực kỳ quan trọng của châu lục đông dân nhất thế giới: nơi đo sức mạnh thể thao châu Á, nơi các nền thể thao kiểm nghiệm lực lượng và cũng là một bệ phóng để VĐV châu Á tiến ra đấu trường thế giới.
Đoàn thể thao Việt Nam lên đường sang Nhật Bản dự Asiad 2026Khuya 15-9, đoàn thể thao Việt Nam chính thức lên đường sang Nhật Bản tham gia tranh tài tại Asiad 2026.