Vì sao gạo Ông Cua ST25 vẫn đi thi khi đã ba lần ngon nhất thế giới? - Thanh Niên

Sau ba lần được vinh danh ngon nhất thế giới các năm 2019, 2023 và 2025, vì sao gạo Ông Cua ST25 vẫn phải đi thi? Kết quả giải nhì năm 2026 là một bước lùi, hay còn mang ý nghĩa nào khác ngoài thứ hạng?

Vừa trở về từ Hội nghị Lúa gạo Thế giới (World Rice Conference) và cuộc thi Gạo ngon nhất thế giới 2026 tổ chức tại Manila (Philippines) với giải nhì cho sản phẩm gạo Ông Cua ST25, Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua đã có cuộc trò chuyện với phóng viên Thanh Niên.

-PV: Thưa kỹ sư Hồ Quang Cua, nhiều người tiêu dùng rất băn khoăn gạo Ông Cua ST25 đã ba lần đoạt giải nhất gạo ngon nhất thế giới (2019, 2023, 2025) vì sao vẫn phải đi thi?

*Ông Hồ Quang Cua: Nhiều người nghĩ đi thi là để hơn thua cái danh hiệu, nhưng với người làm nghề nông nghiệp và ngành lúa gạo thì bản chất hoàn toàn khác.

Thứ nhất, Hội nghị Lúa gạo Thế giới là diễn đàn lớn nhất của ngành lúa gạo toàn cầu, về bản chất là một sự kiện xúc tiến thương mại lúa gạo toàn cầu.

Phần hội thảo thiên về chính sách, thương mại, bàn về biến động địa chính trị trên thế giới ảnh hưởng tới việc lưu thông lúa gạo và giá cả. Còn cuộc thi gạo ngon nhất thế giới trong khuôn khổ sự kiện cũng rất hay, vì nó tìm ra những loại gạo có giá trị thương mại cao nhất trên thế giới.

Với chúng tôi, lai tạo một giống lúa thơm tốn cả chục năm mới biết kết quả, mà kết quả chưa chắc đã tốt. Vì vậy, có mặt ở một diễn đàn quy tụ hầu hết nhà khoa học và nhà kinh doanh lúa gạo thế giới như thế này rất có ý nghĩa, nhất là khi hạt gạo Việt Nam nhận được sự trọng thị rất lớn của bạn bè quốc tế.

Thứ hai, chúng tôi đi thi để củng cố danh tiếng và duy trì "độ biết" của thế giới đối với hạt gạo Việt Nam.

Thứ ba, thành tựu của ST25 trên thế giới là một sự chứng nhận, nhưng chưa biến thành thành tựu về kinh tế trong lĩnh vực xuất khẩu. Chúng tôi đi thi cũng là để làm tham mưu, đề xuất Nhà nước có chương trình xây dựng thương hiệu quốc gia một cách cụ thể và phải làm cho được, để các doanh nghiệp có thể thực hiện thì mới tạo ra giá trị.

-PV: Lần này tại Manila, gạo Ông Cua ST25 chỉ đạt giải nhì, xếp sau gạo Paw San của Myanmar (lần đầu tiên sau 15 năm Myanmar trở lại vị trí cao nhất). Ông có thất vọng không? Giải nhì này có ý nghĩa như thế nào đối với ông?

*Thật ra, cái quan trọng nhất là mình vẫn ở trong top đầu và duy trì được sự ổn định của vị thế đó. Năm nay, chúng tôi đem đi thi vẫn là gạo lúa hè thu, vì mình phải làm cái mới. Cũng như tất cả các nước đi thi, các mẫu dự thi đều phải được chọn lựa, chăm chút, bởi cuộc thi còn đánh giá cả ngoại hình, hạt gạo phải đồng đều, trải ra nhìn là biết; màu phải trắng sáng, có mùi thơm, không lẫn tạp chất, bắt tấm kỹ hơn. Nói thật là mẫu ST25 của chúng tôi năm nay là ưng ý nhất từ trước tới giờ.

Trong lịch sử 17 lần tổ chức cuộc thi gạo ngon thế giới, Thái Lan hay Campuchia đi thi mười mấy lần cũng chỉ đoạt giải nhất 7 lần, mà họ còn thi trước mình rất lâu. Như Campuchia đã có giải từ năm 2012, trong khi năm 2017 mình mới bắt đầu đi thi.

Còn năm nay, gạo Paw San của Myanmar là giống lúa mùa trồng ở một vùng địa lý riêng. Từ trước đến nay họ mới có hai lần hạng nhất nên lần này đoạt giải cũng đáng.

Còn gạo Ông Cua ST25 từ năm 2017 đến nay, qua 9 lần đi thi, chúng tôi có ba lần đoạt giải nhất, 6 lần còn lại đều ở top đầu gạo ngon nhất thế giới. Đây là tiền lệ duy nhất, chỉ có Việt Nam mới có. Bản thân chúng tôi rất hãnh diện, vì qua các cuộc thi, quốc tế luôn bày tỏ sự trọng thị đối với ngành gạo Việt Nam.

-PV: Hiện nay ngoài thị trường, người tiêu dùng bước vào siêu thị hay đại lý gạo đều rơi vào "ma trận" gạo ST25 với rất nhiều nhãn hiệu, đủ mức giá. Xin hỏi ông, sự khác nhau căn bản giữa Gạo Ông Cua ST25 và các loại ST25 khác nằm ở đâu?

*Với tư cách người làm ra hạt giống ST25, chúng tôi chỉ có đủ sức duy trì chất lượng ban đầu của hạt giống, tức là giữ độ thuần, loại bỏ các dòng thoái hóa, chứ không có nâng cao thêm được. Còn ngoài thị trường thì có nhiều yếu tố làm chất lượng ST25 không ổn định. Có thể chỉ ra 3 điểm chủ yếu:

Thứ nhất là hạt giống và độ thuần. Độ thuần của gạo Ông Cua ST25 có thể nói trên 99% khi chúng tôi làm ở vùng lúa tôm, dùng giống cấp xác nhận, độ khác giống cao lắm chỉ nửa phần trăm; kể cả trên đất chuyên lúa hai vụ một năm độ khác giống cũng chỉ ở mức đó.

Trong khi đó, ngoài thị trường, vấn đề giống lúa giả phát sinh, cơ quan chức năng xử lý liên tục nhưng dĩ nhiên không thể nào xử lý hết; ST25 cũng có thể lẫn ngay trên nền ruộng.

Thứ hai là vùng thổ nhưỡng và quy trình canh tác. Làm giống thì phải ở nơi phù hợp. Vùng nào có một chút mặn thì lúa mới tổng hợp được mùi thơm cao. Tôi chỉ làm ở vùng một vụ lúa một vụ tôm hoặc hai vụ chuyên lúa thơm ST25. Rồi phải tập cho nông dân hạn chế hóa chất, dùng chế phẩm sinh học, vi khuẩn…

Thứ ba là khâu sản xuất và vấn nạn pha trộn. Nhiều doanh nghiệp làm ăn kiểu "bóc ngắn cắn dài", không đầu tư vùng nguyên liệu, ít đầu tư hợp tác với nông dân mà đi mua lại thành phẩm ở các nhà máy, nguyên liệu là hàng trôi nổi ngoài thị trường. Có khi họ sấy không kịp, có khi mua gạo thơm của Campuchia về trộn.

Trong một bát cơm mà có hột cứng hột mềm thì giá trị không cao, niềm tin của người tiêu dùng cũng suy giảm.

-PV: Gạo Ông Cua ST25 đã khẳng định được danh tiếng quốc tế và bảo hộ nhãn hiệu tại nhiều thị trường lớn. Nhưng ở quy mô quốc gia thì câu chuyện vẫn đang dở dang. Điều gì khiến ông băn khoăn nhất?

*Điều chúng tôi nghĩ nhiều là gạo ST25 nổi tiếng thế giới thật, nhưng mình chưa bắt chước được Thái Lan, Campuchia xây dựng thương hiệu quốc gia, nên ST25 vẫn chưa có tên trên bảng thống kê thương mại của thị trường quốc tế.

Thái Lan xây dựng thành công thương hiệu quốc gia "Thai Hom Mali Rice" hồi đầu thế kỷ 21, mỗi năm xuất khẩu được khoảng 1,5 triệu tấn gạo thương hiệu. Tại hội nghị vừa rồi, họ công bố giá gạo Khao Dawk Mali là 1.150 USD/tấn.

Campuchia có thương hiệu "Phka Rumduol" đã xuất được 600.000 tấn, giá 720 USD/tấn. Còn Việt Nam xuất khẩu 7 - 8 triệu tấn gạo mỗi năm, có khi 9 triệu tấn, chủ yếu là gạo trắng thường, rất có uy tín ở các nước nhập khẩu.

Nhưng từ năm 2025 đến nay, trước biến động địa chính trị, các nước đều có giải pháp bảo hộ mậu dịch, nên giá gạo trắng thường của ta rớt rất thê thảm, hiện trung bình chưa đến 400 USD/tấn, thu nhập của nông dân giảm sút, thậm chí lỗ.

Với ST25, một số doanh nghiệp có thương hiệu thì chất lượng ổn định, giá vẫn cao hơn gạo Thái Lan, nhưng còn rất nhỏ. Trên phạm vi rộng, người Việt cũng như người nước ngoài chưa thực sự tin tưởng hạt gạo ST25 vì chất lượng không ổn định, không đồng đều.

*PV: Nhiều người thắc mắc rằng sao Việt Nam không lấy thương hiệu gạo Ông Cua ST25 làm thương hiệu gạo quốc gia, vì thị trường ST25 nói chung hiện quá lộn xộn. Ông nghĩ sao về ý kiến này?

-Gạo Ông Cua là thương hiệu gia đình, thương hiệu riêng rồi. Còn thương hiệu quốc gia thì phải mang tính phổ quát, phải trùm lên thương hiệu doanh nghiệp, chứ không thể xây dựng thương hiệu từ doanh nghiệp lên, làm vậy là ngược. Quốc gia đâu có mua bán gạo mà phải là xây dựng thể chế, kỷ cương để các doanh nghiệp tuân thủ và áp dụng. Đó mới là xây dựng thương hiệu gạo quốc gia.

Thương hiệu quốc gia do cơ quan nhà nước quản lý, như ở Thái Lan là Cục Ngoại thương (Department of Foreign Trade), rồi cấp cho doanh nghiệp. Doanh nghiệp chỉ được sử dụng khi được kiểm tra, đáp ứng các tiêu chí của thương hiệu quốc gia. Trên bao bì, phần trên là thương hiệu quốc gia, phần dưới là tên thương hiệu của doanh nghiệp.

*PV: Vậy theo ông, để có được thương hiệu gạo quốc gia, chúng ta cần làm gì?

-Có 2 điều quan trọng nhất bên cạnh các tiêu chuẩn chung của ngành gạo trắng. Một là phải chọn một tên giống làm thương hiệu quốc gia. Như Thái Lan họ lấy Khao Dawk Mali, Campuchia lấy Phka Rumduol. Việt Nam đến năm 2018 đã vẽ được logo thương hiệu gạo Việt Nam và cũng đã đăng ký bảo hộ, nhưng thiếu chi tiết để đi vào thực tế đó là không có tên giống, không có quy chế, quy chuẩn.

Hai là quy định về độ thuần tối thiểu để được đóng nhãn cho lô hàng. Hiện nay Thái Lan có một chuẩn duy nhất để được đóng thương hiệu quốc gia là độ thuần tối thiểu 92%; họ cấp phép, có kiểm tra, có xử phạt và có quyền thu hồi quyền sử dụng, nên doanh nghiệp nào muốn có giá trị thương mại thì bắt buộc phải tuân thủ.

Ngược lại, độ thuần cũng chính là vấn nạn lớn nhất của Việt Nam. Nếu không xây dựng thương hiệu quốc gia, không có quản lý nhà nước về độ thuần, thì chẳng sớm thì muộn thương hiệu gạo ST25 cũng sẽ suy giảm dần và mất đi.

*PV: Trở lại với công việc thực tế, quy mô sản xuất giống và vùng nguyên liệu lúa ST25 của ông đang vận hành như thế nào?

-Về phía doanh nghiệp của gia đình, chúng tôi tự biết sức mình. Không đủ điều kiện đáp ứng nhu cầu lớn của xã hội thì chỉ làm như làm hàng mẫu, bán giới hạn làm hàng đối chứng vậy thôi. Chúng tôi làm kỹ từng khâu từ chọn hạt giống, chọn nền đất, hướng dẫn nông dân giảm hóa chất, tăng chế phẩm sinh học để giữ chất lượng cao nhất.

Còn trên phạm vi toàn quốc, theo thống kê của Cục Trồng trọt năm trước, diện tích ST25 khoảng 200.000 ha. Thành tựu lớn nhất của chúng tôi có lẽ là đã biến một giống lúa đặc sản cao cấp nhất trở thành loại gạo thơm ngon hiện diện trong bữa cơm của hàng triệu gia đình Việt Nam, kể cả đồng bào vùng cao, vùng xa.

Nhiều anh em hỏi tôi còn giống gì mới nữa không? Thật ra chúng tôi đã tận dụng hết nguồn tài nguyên bố mẹ trong tổ hợp lai ST24 và ST25 rồi, bây giờ muốn tìm nguồn gen để nâng lên nữa cũng không còn. Giờ mình chỉ cần duy trì thôi.

Cho nên, bản thân chúng tôi cố gắng giữ độ thuần và đi thi để duy trì mức độ nhận biết của thế giới đối với gạo ST25; đồng thời cũng mong Nhà nước có giải pháp bên cạnh việc chống hàng giả, hàng nhái là sớm xây dựng thương hiệu quốc gia để gạo ST25 thực sự tạo ra giá trị, là đồng tiền mà nông dân và doanh nghiệp thu về.

PV: Xin trân trọng cảm ơn Anh hùng Lao động, kỹ sư Hồ Quang Cua về cuộc trò chuyện này!

Về giống lúa ST25

Theo kỹ sư Hồ Quang Cua, giống ST25 có sự kết hợp gen thơm dứa của lúa miền Nam với hương thơm cốm đặc trưng của giống Tám Xoan miền Bắc, cho hạt gạo ngon, dẻo, thơm đặc trưng.

Chu kỳ sinh trưởng của ST25 ngắn, khoảng 100 ngày, trồng được quanh năm, phù hợp mọi mùa vụ (trừ mùa đông ở miền Bắc). Về năng suất, sản lượng gạo trên một đơn vị diện tích bình quân cao gấp 3,5 lần giống Khao Dawk Mali 105 của Thái Lan.

Giống lúa ST25 cũng đã được cấp Bằng bảo hộ giống cây trồng độc quyền cho nhóm tác giả do kỹ sư Hồ Quang Cua đại diện, với Doanh nghiệp tư nhân Hồ Quang Trí (thành phố Cần Thơ) là đơn vị duy nhất được quyền khai thác, sản xuất và phân phối giống.

Do tên gọi giống lúa "ST25" không thể đăng ký nhãn hiệu độc quyền cho sản phẩm gạo thương phẩm, vì vậy doanh nghiệp Hồ Quang Trí đã đăng ký bảo hộ thương hiệu "Gạo Ông Cua ST25" cùng hình ảnh logo nhận diện tại Việt Nam và các thị trường trọng điểm như Mỹ, EU, Anh, Úc…