Vì sao không có triệu chứng bệnh chưa đồng nghĩa với không có nguy cơ?

"Cảm giác khỏe" có thể khiến việc kiểm tra bị trì hoãn

Một nghiên cứu năm 2024 trên nhóm người 50-74 tuổi có nguy cơ cao mắc ung thư phổi tại Hà Nội đã mời những người đủ điều kiện chụp CT liều thấp và được tài trợ toàn bộ chi phí. Kết quả, chỉ khoảng 64% đồng ý tham gia tầm soát.

Sau khi phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định này, nhóm nghiên cứu ghi nhận những người tự đánh giá sức khỏe ở mức bình thường hoặc tốt có xu hướng tham gia tầm soát thấp hơn đáng kể so với nhóm cảm thấy sức khỏe kém hơn. Các tác giả xem cảm nhận “mình vẫn khỏe” là một trong những rào cản đối với tầm soát ung thư phổi ở nhóm nguy cơ cao.

Điều này không có nghĩa người cảm thấy khỏe đều đang mắc bệnh, mà cho thấy cảm nhận chủ quan và nguy cơ thực tế không phải lúc nào cũng song hành.

PGS.TS.BS Nguyễn Hải Anh, nguyên Phó giám đốc Trung tâm Hô hấp, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết biểu hiện của tổn thương phụ thuộc vào kích thước, vị trí, tốc độ phát triển và cơ quan bị ảnh hưởng. Khi tổn thương còn nhỏ, chưa chèn ép mô xung quanh hoặc chưa ảnh hưởng rõ đến chức năng cơ quan, người bệnh có thể chưa đau, chưa mệt và vẫn sinh hoạt bình thường.

Nói cách khác, thời điểm cơ thể cảm nhận được bất thường có thể đến sau khi bất thường đó đã hình thành.

Phát hiện tổn thương 7mm khi chưa sờ thấy khối

Một phụ nữ 48 tuổi đi kiểm tra sức khỏe khi không đau, không sờ thấy khối hay ghi nhận bất thường ở tuyến vú. Chụp nhũ ảnh phát hiện nốt mờ khoảng 7mm tại vú trái, phân loại BI-RADS 4A; siêu âm tiếp tục ghi nhận nhân nghi ngờ, BI-RADS 4B.

Bác sĩ chỉ định sinh thiết và kết quả giải phẫu bệnh xác nhận ung thư vú giai đoạn IA.

ThS.BS Nguyễn Tất Đạt, Phó giám đốc Trung tâm Chẩn đoán hình ảnh NURA miền Bắc, cho biết tổn thương 7mm còn nhỏ nên người bệnh khó phát hiện bằng cảm nhận hoặc tự sờ. Chẩn đoán hình ảnh có thể giúp nhận diện những thay đổi cấu trúc chưa biểu hiện thành triệu chứng, nhưng kết luận cuối cùng vẫn cần các bước xác định như sinh thiết và giải phẫu bệnh.

Người bệnh sau đó được phẫu thuật bảo tồn tuyến vú và tiếp tục điều trị chuyên khoa.

Dữ liệu SEER của Mỹ giai đoạn 2016-2022 ghi nhận tỷ lệ sống tương đối sau 5 năm ở ung thư vú còn khu trú là 100%, so với 33,8% khi đã di căn xa. Đây là số liệu quần thể, không dự đoán tiên lượng từng bệnh nhân, nhưng cho thấy khác biệt đáng kể giữa các giai đoạn phát hiện.

Tầm soát không có nghĩa là kiểm tra càng nhiều càng tốt

Chưa có triệu chứng không đồng nghĩa một người không có nguy cơ, nhưng người đang khỏe mạnh cũng không cần thực hiện mọi xét nghiệm.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tầm soát cần hướng tới đúng nhóm đối tượng, dựa trên tuổi và các yếu tố nguy cơ. Khi phát hiện bất thường, người khám cần thực hiện thêm các bước như chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu, nội soi hoặc sinh thiết để xác định tình trạng bệnh và điều trị khi cần.

Vì vậy, tầm soát phù hợp không nằm ở việc “kiểm tra càng nhiều càng yên tâm”, mà ở việc lựa chọn đúng người, đúng phương pháp và có kế hoạch theo dõi khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ.

Giá trị của tầm soát nằm cả ở bước sau khi phát hiện bất thường

Một chương trình tầm soát vì thế không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng xét nghiệm được thực hiện hay tạo ra một hồ sơ sức khỏe. Quan trọng hơn là khả năng xác định nguy cơ, đánh giá kết quả và hướng dẫn người khám thực hiện bước tiếp theo.

Quan điểm chủ động theo dõi sức khỏe cũng phù hợp với chủ trương đặt mục tiêu từ năm 2026, người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần, đồng thời từng bước quản lý sức khỏe theo vòng đời qua sổ sức khỏe điện tử. 

Một số mô hình tầm soát tư nhân cũng đang áp dụng cách tiếp cận kết hợp công nghệ với đánh giá của bác sĩ.

Tại NURA, AI của Fujifilm hỗ trợ phân tích hình ảnh và một số chỉ số y khoa. Đại diện đơn vị cho biết, đến giữa tháng 8, hệ thống đã tầm soát cho 42.084 khách hàng, ghi nhận 71.633 vấn đề sức khỏe cần lưu ý và gần 200 trường hợp ung thư được phát hiện ở giai đoạn sớm. Khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ, người khám được bác sĩ tư vấn bước chẩn đoán tiếp theo hoặc kết nối với chuyên khoa phù hợp.

Không xuất hiện triệu chứng chỉ cho thấy một người chưa cảm nhận được dấu hiệu bất thường, không phải bằng chứng để khẳng định mọi nguy cơ đều bằng không. Việc có cần tầm soát hay không, nên kiểm tra bệnh gì và bằng phương pháp nào cần dựa trên tuổi, tiền sử và các yếu tố nguy cơ cụ thể, thay vì chỉ căn cứ vào cảm giác “mình vẫn khỏe”.