Vì sao thế giới đang lo lắng vì giá dầu diesel?

Tại xưởng sản xuất của Redhill Manufacturers ở vùng Worcestershire (Anh), Giám đốc điều hành Andy Colley đang phải đau đầu tính toán từng con số chi phí. Doanh nghiệp cơ khí quy mô 5 triệu bảng này chuyên làm các loại bậc thang di động phục vụ kho vận. Cú sốc nhiên liệu ập đến khiến công ty phải trả thêm 15% cước vận tải cho các đối tác chở hàng, tương đương khoản phát sinh 15.000 bảng mỗi tháng.

Gánh nặng chưa dừng lại ở đó khi giá dầu thô leo dốc vượt mốc 100 USD/thùng kéo theo giá nguyên vật liệu đầu vào của xưởng tăng thêm 12%. Doanh nghiệp đứng trước tình thế nan giải khi biên lợi nhuận vốn mỏng manh không thể cáng đáng nổi các chi phí đội lên từng ngày.

“Chúng tôi không còn lựa chọn nào khác ngoài việc chuyển toàn bộ chi phí này sang khách hàng. Biên lợi nhuận của chúng tôi không đủ để hấp thụ khoản tăng thêm,” ông Andy Colley ngậm ngùi chia sẻ về áp lực đè nặng lên xưởng sản xuất 50 nhân sự của mình.

Câu chuyện của xưởng cơ khí nhỏ tại Anh thực chất chỉ là một mắt xích rất nhỏ trong cơn chấn động năng lượng toàn cầu. Nguồn cung diesel trên thị trường quốc tế đang bị thắt chặt nghiêm ngặt do ảnh hưởng từ các điểm nghẽn vận tải như eo biển Hormuz, việc đóng đường ống dẫn dầu Đông - Tây tại Trung Đông cùng lệnh siết xuất khẩu từ các nhà cung ứng lớn.

Theo ghi nhận từ hãng phân tích Argus Media, khoảng 1/5 lượng diesel lưu thông trên toàn cầu đã hoàn toàn biến mất khỏi thị trường. Hậu quả tức thì là giá bán buôn mặt hàng này tại châu Âu tăng vọt tới 115%, lập đỉnh lịch sử ở mức 1.617 USD/tấn.

Trục xương sống của chuỗi cung ứng gặp khó

Nhiều người thường chỉ chú ý đến giá xăng mỗi khi ghé trạm bơm, nhưng trên thực tế, diesel mới là dòng nhiên liệu giữ vai trò sống còn trong nhiều lĩnh vực. Chuyên gia phân tích năng lượng Rory Johnston chỉ ra rằng tác động từ giá diesel sâu rộng hơn giá xăng gấp nhiều lần. Trong khi xăng chủ yếu phục vụ các phương tiện cá nhân, diesel lại là “máu” nuôi dưỡng guồng máy vận tải, tàu bè, máy móc công trường và nông nghiệp.

“Nó chạm đến mọi ngóc ngách của nền kinh tế. Giới phân tích vẫn gọi diesel là nhiên liệu “ngựa thồ” của nền công nghiệp và gần như không thể tìm ra phương án thay thế trong một sớm một chiều,” ông Rory Johnston nhấn mạnh. Vì tính chất sống còn này, các doanh nghiệp vận tải hay sản xuất dù muốn hay không vẫn buộc phải cắn răng mua nhiên liệu bằng mọi giá để duy trì vận hành.

Tại Anh, áp lực chi phí đã đẩy khoảng 200 đơn vị vận tải đường bộ rơi vào cảnh phá sản từ đầu năm đến nay. Ông Jon Lavery, đại diện Hiệp hội Vận tải đường bộ Anh (RHA), cảnh báo rằng mức tăng giá hiện tại là một đòn giáng cực mạnh vào sức chịu đựng của doanh nghiệp. Đáng lo ngại hơn, các nhà cung ứng nhiên liệu đang có xu hướng muốn đàm phán lại các hợp đồng kỳ hạn đã ký, làm dấy lên tâm lý bất an lan rộng.

Không riêng vận tải hàng hóa, các dịch vụ công cộng thiết yếu cũng chịu ảnh hưởng nặng nề. Hiệp hội Vận tải hành khách Anh (CPT), đại diện cho 900 doanh nghiệp xe buýt và xe khách, đã phải kiến nghị chính quyền có chính sách hỗ trợ kịp thời để đảm bảo các tuyến xe thiết yếu không bị đứt đoạn. Ngay cả các tập đoàn lớn như FirstGroup cũng phải liên tục mở rộng các vị thế phòng ngừa rủi ro giá dầu nhằm tự cứu lấy mình.

Sức ép này cũng lan nhanh sang lĩnh vực hàng hải và dịch vụ du lịch biển. Đại diện Phòng Thương mại Hàng hải Anh cho biết nhiều hãng tàu đã bán vé cho mùa đông từ năm trước, khiến toàn bộ lợi nhuận dự kiến có nguy cơ bị cuốn sạch khi chi phí nhiên liệu tăng vọt. Mọi mức tăng từ cước vận tải biển cuối cùng đều cộng dồn vào giá thành hàng hóa xuất nhập khẩu.

Nghịch lý năng lực lọc dầu suy giảm

Một trong những nút thắt lớn nhất khiến cơn sốt diesel khó hạ nhiệt nằm ở chính các nhà máy lọc dầu. Tại Anh, số lượng cơ sở lọc dầu đã thu hẹp đáng kể từ 9 nhà máy vào năm 2000 xuống chỉ còn 4 cơ sở ở thời điểm hiện tại. Sự suy giảm này khiến tỷ lệ phụ thuộc vào diesel nhập khẩu tăng vọt từ mức 14% cách đây hai thập kỷ lên tới 54% vào năm vừa qua.

Bà Elizabeth de Jong, Giám đốc điều hành tổ chức Fuels Industry UK, đánh giá: “Chúng ta đang phụ thuộc vào thị trường toàn cầu nhiều hơn bất kỳ thời điểm nào trong lịch sử, bởi số lượng nhà máy lọc dầu hiện ở mức thấp nhất trong lịch sử hiện đại”.

Bức tranh bên kia bờ Đại Tây Dương cũng chẳng mấy khả quan hơn dù Mỹ là cường quốc năng lượng. Suốt nửa thế kỷ qua, xứ sở cờ hoa chỉ xây dựng thêm duy nhất một nhà máy lọc dầu mới tại Galveston, Texas với công suất khiêm tốn 45.000 thùng/ngày, đáp ứng chưa đầy 0,2% nhu cầu nội địa. Bên cạnh đó, các tiêu chuẩn môi trường khắt khe hơn từ năm 2006 đòi hỏi hàm lượng lưu huỳnh cực thấp đã khiến các nhà máy phải chi nhiều tỷ USD nâng cấp thiết bị, đồng thời làm hao hụt nhẹ mật độ năng lượng trong mỗi gallon nhiên liệu.

Một số nhà máy không chịu nổi chi phí đã phải đóng cửa hoặc chuyển hướng sang làm nhiên liệu tái tạo, vô tình kéo sản lượng thực tế sụt giảm. Dù các cơ sở còn lại đang phải chạy tới gần 98% công suất (mức huy động cao nhất trong nhiều năm), lượng sản phẩm chưng cất tồn kho tại Mỹ vào cuối tháng 8 vẫn rơi xuống mức 103 triệu thùng, mức đáy thấp nhất vào cùng thời điểm trong năm kể từ năm 1951.

Tình trạng thiếu hụt đẩy biên lợi nhuận lọc dầu ngắn hạn vượt mốc kỷ lục 100 USD/thùng. Nhu cầu diesel vượt xa nguồn cung sẵn có biến sản phẩm này thành món hàng đắt đỏ chưa từng thấy, mang lại lợi nhuận đột biến cho các nhà tinh chế nhưng lại vắt kiệt túi tiền của các tài xế và đơn vị vận chuyển.

Từ bình nhiên liệu xe tải đến giỏ hàng đi chợ

Tại Mỹ, giá diesel bán lẻ bình quân trên toàn quốc theo dữ liệu từ Hiệp hội Ô tô Mỹ (AAA) đã chính thức vượt 6,5 USD/gallon (1 gallon của Mỹ bằng khoảng 3,785 lít), tăng gần 1 USD chỉ trong vòng một tháng. Cùng lúc đó, giá xăng cũng tăng lên mức 4,47 USD/gallon. Đợt leo thang quá nhanh của giá nhiên liệu đã góp phần thúc đẩy Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) phải nâng lãi suất điều hành, khi Chủ tịch Fed Kevin Warsh thẳng thắn nhìn nhận áp lực giá cả đang neo quá cao và kéo dài hơn dự kiến.

Sức nóng từ giá nhiên liệu bắt đầu len lỏi trực tiếp vào bữa ăn và giỏ hàng của người tiêu dùng. Báo cáo phân tích từ Ủy ban Kinh tế chung thuộc Quốc hội Mỹ chỉ ra rằng chi phí gieo trồng các loại cây lương thực chủ lực trong năm đã tăng hơn 1,4 tỷ USD, tương đương mức tăng 63% so với năm trước do tiền dầu chạy máy móc nông nghiệp tăng phi mã. Khi hạt lúa củ khoai hay kiện hàng siêu thị đều cần xe tải vận chuyển, cú sốc diesel hiển nhiên trở thành mồi lửa kích thích lạm phát trên diện rộng.

Tại Anh, hãng tư vấn Capital Economics dự báo lạm phát có thể leo từ mức 3,1% lên 4,3%, trong đó riêng mức tăng của diesel đã trực tiếp đóng góp tới 0,6 điểm phần trăm. Bên cạnh đó, giá dầu sưởi, mặt hàng có đặc tính kỹ thuật tương đồng với diesel, cũng đã ghi nhận mức tăng trên 30%, đe dọa tạo thêm gánh nặng cho các hộ gia đình khi bước vào mùa lạnh.

Nhằm hạ nhiệt thị trường trong nước, một số chính khách tại Thượng viện Mỹ đã tính đến kịch bản hạn chế hoặc cấm xuất khẩu diesel. Tuy nhiên, chuyên gia Rory Johnston cảnh báo nếu Mỹ, quốc gia đang xuất khẩu khoảng 1,4 triệu thùng diesel mỗi ngày, đóng van xuất khẩu, thị trường quốc tế có thể đối mặt với kịch bản giá vọt lên 300 USD/thùng, kéo theo sự đảo lộn khôn lường cho toàn bộ mạng lưới thương mại thế giới.

Tồn kho toàn cầu cạn kiệt, các nhà máy lọc dầu hoạt động hết công suất và chuỗi cung ứng chịu áp lực bủa vây đang tạo nên thế kẹt lớn cho thị trường năng lượng. Giới quan sát nhận định, ngay cả khi những biến động căng thẳng bên ngoài có dấu hiệu lắng dịu, bài toán thiếu hụt nguồn cung diesel vẫn sẽ là nỗi ám ảnh kéo dài đối với hoạt động kinh doanh và túi tiền người tiêu dùng.