Hà Nội đang lấy ý kiến cộng đồng về phương án điều chỉnh quy hoạch khu vực Hồ Gươm (Hoàn Kiếm) và vùng phụ cận. Những nội dung chính được công luận quan tâm là mở rộng không gian kết nối quanh hồ tại khu vực phía bắc và phía đông; mở rộng quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục và nghiên cứu bố trí công t...
Tuy nhiên, giá trị của biểu tượng của Hồ Gươm được định vị ở khả năng mang tải giá trị lịch sử - văn hóa qua nhiều lớp thời gian. Điều cần thiết trước tiên khi quy hoạch khu vực Hồ Gươm là đánh giá các yếu tố lịch sử, xem xét giá trị nhiều mặt cảnh quan - kiến trúc - cấu trúc đô thị - ký ức cộng đồng, những giá trị xã hội của những công trình. Một công trình có thể không phải là di tích được bảo vệ bằng luật nhưng vẫn có thể là một thành phần quan trọng của cấu trúc, bản sắc, ký ức của khu đô thị lịch sử. Không gian quanh Hồ Gươm với bề dày thời gian, với nhiều lớp phủ lịch sử - văn hóa cần được nhìn nhận như một nơi lịch sử được viết tiếp và di sản được bồi đắp. Không gian văn hóa quanh Hồ Gươm hội tụ nhiều lớp huyền thoại, lịch sử, chính trị, tôn giáo, tri thức và ký ức đô thị. Đó là “không gian ký ức” nhiều lớp, chồng xếp lên nhau. Những ý tưởng quy hoạch không được bỏ qua đặc tính văn hóa đó của không gian đặc biệt này. Theo PGS, TS Nguyễn Trường Giang, Trưởng khoa Nhân học và Tôn giáo, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học quốc gia Hà Nội), từ góc nhìn lịch sử biểu tượng và nhân học ký ức, Hồ Gươm - Hoàn Kiếm đã chứa một quan niệm về chiến thắng đi xa hơn ý niệm “khải hoàn” cổ điển. Huyền thoại Hồ Hoàn Kiếm kể một câu chuyện cộng đồng đã lựa chọn để kể về chính mình. Chính hai chữ “Hoàn Kiếm” đã là một tuyên ngôn về chiến thắng (trở lại hòa bình thì “hoàn (lại) kiếm” - trả gươm), nhưng là một tuyên ngôn có khả năng tự vượt lên nghĩa thông thường của từ “chiến thắng”.
Điều cần thiết hiện nay là làm cho những giá trị đã làm nên Hồ Gươm như đã có được hiện diện rõ hơn, được nhận thức đúng hơn, được bảo vệ tốt hơn và được truyền lại để các thế hệ sau phát huy nhiều hơn. Với tầm nhìn quy hoạch thế kỷ, cần cân nhắc kỹ để những thế hệ sau không lặp lại quá trình sửa chữa hôm nay để lại - như bản quy hoạch hôm nay đang muốn “sửa” những gì của giai đoạn trước.
NGÔ VƯƠNG ANH
Việc Hà Nội đang lấy ý kiến cộng đồng về phương án điều chỉnh quy hoạch khu vực Hồ Gươm và vùng phụ cận nhằm mở rộng quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, mở rộng không gian kết nối phía bắc và phía đông là động thái nhận được sự quan tâm lớn từ công luận. Đứng trước các thay đổi này, việc đánh giá toàn diện các yếu tố lịch sử, cảnh quan kiến trúc, cấu trúc đô thị và ký ức cộng đồng cần được ưu tiên hàng đầu. Một công trình dù chưa được công nhận là di tích pháp lý vẫn đóng vai trò là một thành phần quan trọng đối với bản sắc và ký ức của khu đô thị lịch sử.
Theo PGS, TS Nguyễn Trường Giang, Trưởng khoa Nhân học và Tôn giáo thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), không gian Hồ Gươm chứa đựng quan niệm chiến thắng mang ý nghĩa tự vượt lên định nghĩa khải hoàn thông thường. Huyền thoại trao trả gươm thần chính là một tuyên ngôn về hòa bình mà cộng đồng đã lựa chọn để kể về chính mình qua nhiều thế hệ. Do đó, các ý tưởng quy hoạch mới không được phép bỏ qua đặc tính văn hóa tích tụ qua nhiều lớp lịch sử, chính trị, tôn giáo và tri thức của vùng đất này.
Trước yêu cầu phát triển bền vững, bài toán đặt ra cho nhà quản lý Ngô Vương Anh là làm sao để những giá trị cốt lõi của Hồ Gươm được nhận thức đúng đắn, bảo vệ tốt hơn và truyền lại cho hậu thế. Quy hoạch khu vực trung tâm đòi hỏi một tầm nhìn chiến lược mang tính thế kỷ nhằm tránh lặp lại sai lầm của việc sửa chữa đô thị trong tương lai. Sự cẩn trọng trong từng quyết định quy hoạch hiện tại chính là chìa khóa để bảo tồn di sản và bồi đắp thêm các tầng giá trị cho không gian văn hóa đặc biệt của thủ đô.
