Sáng 14/10, tại trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì cuộc họp với các bộ, ngành, cơ quan liên quan về phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.
Tham dự cuộc họp có lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Tài chính, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Văn phòng Chính phủ, cùng đại diện các viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan liên quan.
Phát biểu tại cuộc họp, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đánh giá, thời gian qua, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực hoàn thiện thể chế, ban hành các chính sách thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia từng bước hình thành, đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế - xã hội.
Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì cuộc họp với các bộ, cơ quan về phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Ảnh: chinhphu.vn/Gia Huy
Tuy nhiên, thực tiễn triển khai vẫn bộc lộ nhiều hạn chế, từ cơ chế chính sách, hoạt động của các quỹ khoa học, công nghệ đến khả năng huy động nguồn lực xã hội. Đặc biệt, liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp chưa thực sự hiệu quả, khiến nhiều kết quả nghiên cứu chưa chuyển hóa thành sản phẩm phục vụ thị trường.
Việt Nam tăng 5 bậc về đổi mới sáng tạo nhưng vẫn còn nhiều điểm nghẽn
Báo cáo tại cuộc họp, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh cho biết, theo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) năm 2026 do Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) công bố, Việt Nam xếp thứ 43/139 quốc gia, tăng một bậc so với năm 2025 và đứng thứ ba khu vực ASEAN.
Đáng chú ý, chỉ số đầu ra đổi mới sáng tạo tăng hai bậc, từ vị trí 37 lên 35. Việt Nam tiếp tục được WIPO ghi nhận là một trong bảy quốc gia thu nhập trung bình cải thiện thứ hạng nhanh nhất kể từ năm 2013.
Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh.
Đồng thời, Việt Nam nằm trong nhóm ba quốc gia có thành tích đổi mới sáng tạo vượt trội so với mức độ phát triển. Đây cũng là năm thứ 16 liên tiếp Việt Nam duy trì kết quả đổi mới sáng tạo cao hơn mức phát triển kinh tế.
Nhìn lại giai đoạn 2022-2026, thứ hạng GII của Việt Nam tăng năm bậc, từ vị trí 48 lên 43. Trong đó, chỉ số đầu ra đổi mới sáng tạo cải thiện từ vị trí 41 lên 35, phản ánh những chuyển biến tích cực trong khai thác nguồn lực khoa học và công nghệ.
Một số lĩnh vực tiếp tục là thế mạnh của Việt Nam như thương mại, quy mô thị trường, xuất khẩu công nghệ cao, hàng hóa sáng tạo và ứng dụng công nghệ số.
Đặc biệt, nhóm sản phẩm tri thức và công nghệ tăng từ vị trí 44 năm 2024 lên 35 năm 2026, cho thấy năng lực tạo ra và khai thác kết quả nghiên cứu đang từng bước cải thiện.
Dù vậy, theo Bộ Khoa học và Công nghệ, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo vẫn đối mặt với những điểm nghẽn đáng chú ý.
Đó là chất lượng thể chế, hiệu quả thực thi chính sách, mức đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D), nguồn nhân lực chất lượng cao, vốn đầu tư mạo hiểm và năng lực làm chủ công nghệ của doanh nghiệp.
Đáng chú ý, dù Việt Nam có lợi thế về quy mô thị trường, độ mở thương mại và khả năng tiếp cận tín dụng, việc huy động nguồn vốn dài hạn cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, đặc biệt là doanh nghiệp có tiềm năng tăng trưởng nhanh, vẫn gặp nhiều khó khăn.
Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng, thời gian tới cần tập trung tháo gỡ các rào cản, thúc đẩy doanh nghiệp làm chủ công nghệ, chuyển hóa tri thức thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng cao, thay vì chỉ dừng lại ở cải thiện thứ hạng quốc tế.
Đại học đóng góp 85% công bố quốc tế nhưng liên kết doanh nghiệp còn hạn chế
Một vấn đề đáng chú ý được các đại biểu đề cập là khoảng cách giữa hoạt động nghiên cứu trong trường đại học với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.
Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Quang Hưng cho biết, các cơ sở giáo dục đại học hiện đóng góp khoảng 52% nhân lực khoa học, công nghệ và 85% công bố quốc tế của cả nước.
Đây là nguồn lực quan trọng đối với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Tuy nhiên, hiệu quả chuyển hóa nghiên cứu thành sản phẩm công nghệ và giá trị kinh tế vẫn chưa tương xứng với tiềm năng.
Theo Thứ trưởng Phạm Quang Hưng, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xây dựng khoảng 13 mạng lưới khoa học, công nghệ với sự tham gia của khoảng 300 doanh nghiệp. Dù vậy, hoạt động hợp tác chủ yếu vẫn tập trung vào đào tạo, trong khi kết quả phát triển sản phẩm khoa học, công nghệ còn hạn chế.
Thứ trưởng Phạm Quang Hưng, Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Đại diện Đại học Quốc gia Hà Nội cũng chỉ ra thực tế, khoảng cách giữa nhà trường và doanh nghiệp vẫn khá lớn.
Trong khi một số cơ sở nghiên cứu chưa đủ năng lực phát triển công nghệ, sản phẩm mới đáp ứng nhu cầu thị trường, không ít doanh nghiệp lại thiếu khả năng xác định và đặt hàng những bài toán nghiên cứu cụ thể.
Điều này khiến hoạt động nghiên cứu và nhu cầu ứng dụng chưa gặp nhau, ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng nguồn lực khoa học, công nghệ.
Trước thực tế trên, các đại biểu đề xuất đổi mới căn bản cơ chế liên kết giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp, trong đó cần xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, gắn nghiên cứu với khả năng ứng dụng và thương mại hóa sản phẩm.
Ít nhất 50% đề tài nghiên cứu khoa học phải gắn với doanh nghiệp
Kết luận cuộc họp, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh yêu cầu đưa đổi mới sáng tạo thực sự trở thành phương thức phát triển và động lực tăng trưởng của nền kinh tế.
Theo Phó Thủ tướng, đổi mới sáng tạo phải tạo ra năng suất, giá trị gia tăng, sản phẩm, ngành nghề và thị trường mới; đồng thời giúp doanh nghiệp làm chủ công nghệ, giảm chi phí, nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Để đạt mục tiêu này, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia cần được phát triển đồng bộ, thực chất, lấy doanh nghiệp làm trung tâm, thương mại hóa công nghệ và phát triển doanh nghiệp đổi mới sáng tạo làm khâu đột phá.
Đáng chú ý, Phó Thủ tướng đặt ra yêu cầu cụ thể đối với hoạt động nghiên cứu khoa học trong những năm tới.
"Mục tiêu đặt ra đến năm 2030, ít nhất 50% đề tài nghiên cứu phải gắn với doanh nghiệp, tạo ra sản phẩm và kết quả đầu ra cụ thể", Phó Thủ tướng yêu cầu.
Theo đó, hoạt động nghiên cứu cần được tổ chức theo nhu cầu thực tiễn, lấy doanh nghiệp làm đối tác ngay từ khâu xác định nhiệm vụ, nghiên cứu, thử nghiệm đến ứng dụng và thương mại hóa.
Phó Thủ tướng cũng yêu cầu khẩn trương hoàn thiện hướng dẫn để hình thành, đưa vào hoạt động hiệu quả các quỹ phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; tạo điều kiện huy động nguồn lực xã hội cho nghiên cứu và phát triển công nghệ.
Đồng thời, nghiên cứu cơ chế đặt hàng phát triển sản phẩm công nghệ, xây dựng chương trình hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới sáng tạo có tiềm năng tăng trưởng nhanh, thu hút chuyên gia và nhân lực chất lượng cao.
Về thể chế, Phó Thủ tướng giao Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành rà soát toàn diện những vướng mắc, đề xuất giải pháp tháo gỡ, tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo.
Bộ Khoa học và Công nghệ cũng được giao đánh giá tổng thể hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, xác định rõ vai trò, cơ chế liên kết giữa các chủ thể, đề xuất định hướng phát triển giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Đối với mạng lưới trung tâm đổi mới sáng tạo, Phó Thủ tướng lưu ý không chạy theo số lượng mà phải chú trọng chất lượng, hiệu quả hoạt động và khả năng kết nối giữa các chủ thể.
Các bộ, ngành, địa phương cần tiếp tục cải thiện những chỉ số đổi mới sáng tạo được giao, gắn kết quả đánh giá với năng lực phát triển kinh tế - xã hội.
Thông điệp xuyên suốt được Phó Thủ tướng nhấn mạnh là đổi mới sáng tạo không chỉ thể hiện qua thứ hạng hay số lượng công trình nghiên cứu, mà quan trọng hơn phải tạo ra sản phẩm, công nghệ, doanh nghiệp và giá trị thực chất cho nền kinh tế.