Việt Nam tiến đến trung tâm trung chuyển quốc tế

Loạt "Mega-hub" chạy nước rút về đích

Liên tiếp 2 ngày 12 - 13.10 vừa qua, Cảng hàng không quốc tế Long Thành (TP.Đồng Nai) - đại dự án hạ tầng lớn nhất lịch sử Việt Nam - đã hoàn thành các bài bay kiểm tra, hiệu chuẩn hệ thống dẫn đường và đèn tín hiệu hàng không phục vụ đường cất hạ cánh. Sau khi thần tốc vượt mốc hơn 86% tổng khối lượng xây dựng, siêu dự án này đang bước vào các đợt vận hành thử nghiệm toàn diện quy trình khai thác, kiểm tra hệ thống điều hành bay và phương án ứng phó sự cố khẩn cấp, hướng tới mốc khai thác thương mại vào tháng 12 tới, chính thức đánh dấu bước ngoặt lịch sử của ngành hàng không Việt Nam.

Trên tổng diện tích 5.000 ha, Long Thành được thiết kế để trở thành một trung tâm trung chuyển hàng không thế giới với công suất tối đa lên tới 100 triệu lượt hành khách và 5 triệu tấn hàng hóa mỗi năm. Riêng giai đoạn 1 sở hữu nhà ga hành khách rộng tương đương 50 sân bóng đá, công suất 25 triệu lượt hành khách/năm, đi kèm đường cất hạ cánh dài 4.000 m, rộng 75 m, đủ sức tiếp nhận các dòng tàu bay thương mại lớn nhất hành tinh như Airbus A380 hay Boeing 747-8.

Quy mô cùng tiến độ thi công thần tốc tại đây đã khiến các đoàn công tác quốc tế phải choáng ngợp. Mới nhất, trong chuyến khảo sát thực địa, ông Roger Cook, Thủ hiến kiêm Bộ trưởng Công nghiệp quốc phòng, du lịch, thương mại và đầu tư bang Tây Úc, đã không giấu được sự ngưỡng mộ trước tầm vóc và tiến độ kỷ lục của công trình. Ông đánh giá Long Thành không chỉ là một kiệt tác hạ tầng mà sẽ trở thành mắt xích kết nối chiến lược cho toàn bộ dòng chảy thương mại, du lịch giữa Úc với Việt Nam và toàn bộ khu vực Đông Nam Á.

Không phải chờ đến ngày cất cánh chính thức, thời gian qua, hàng loạt "gã khổng lồ" hàng không, các tập đoàn logistics và logistics hàng hóa (cargo) hàng đầu thế giới từ Mỹ, châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc đã liên tục cử các đoàn chuyên gia cấp cao đến khảo sát thực địa tại Long Thành. Họ đến để mục sở thị siêu sân bay lớn nhất Việt Nam, đồng thời tìm kiếm cơ hội hợp tác, đặt nền móng cho các trung tâm trung chuyển hàng hóa cũng như trung tâm bảo dưỡng máy bay tầm khu vực.

ẢNH: ACV

Nếu Long Thành là "mega hub" phía nam thì Cảng hàng không quốc tế Gia Bình (TP.Bắc Ninh) lại là "ngòi nổ" hạ tầng chiến lược tại miền Bắc. Được cấp tập giải phóng mặt bằng và phê duyệt quy hoạch, dự án đã điều chỉnh công suất thiết kế lên 5 triệu lượt hành khách/năm giai đoạn đến 2030 và hướng tới 15 triệu lượt hành khách/năm tầm nhìn đến 2050. Để chuẩn bị cho APEC 2027, sân bay Gia Bình đang đẩy nhanh xây dựng hạ tầng, ứng dụng công nghệ, AI, tuyển dụng, đào tạo nhân sự, hợp tác quốc tế, nhằm xây dựng hệ sinh thái hàng không hiện đại.

Đến nay, tháp kiểm soát không lưu đã hoàn thành phần kết cấu chính ở độ cao thiết kế 127 m. Nhà ga VIP, đường băng cùng các hệ thống thông tin, dẫn đường và giám sát hàng không cũng đang được đẩy nhanh tiến độ. Các công việc xây dựng được triển khai song song với mua sắm, lắp đặt và chuẩn bị vận hành. Song song với hạ tầng sân bay, tuyến kết nối Gia Bình - Hà Nội cũng đang được hình thành, mở rộng khả năng liên thông giữa sân bay với Hà Nội và khu vực trọng điểm.

Nằm tại trái tim thủ phủ công nghiệp Bắc Ninh, nơi hội tụ các tập đoàn công nghệ toàn cầu, sân bay Gia Bình được kỳ vọng đóng vai trò hỗ trợ trực tiếp cho nhu cầu vận chuyển hàng hóa giá trị cao và tăng trưởng nhanh của khu vực, góp phần tăng cường năng lực kết nối hàng không, đồng thời bổ trợ cho hệ thống sân bay hiện hữu, trong đó có Cảng hàng không quốc tế Nội Bài.

Cũng nằm trong nhóm siêu hạ tầng phục vụ APEC 2027, không khí tại đại công trường dự án mở rộng Cảng hàng không quốc tế Phú Quốc (An Giang) đang nóng lên từng giờ. Dự án đang thiết lập những kỷ lục khiến thế giới phải nghiêng mình: Đường cất hạ cánh số 2 dài 3,3 km hoàn thành thần tốc trên địa hình biển đảo chỉ trong vỏn vẹn 8 tháng, một tiến độ phá vỡ mọi giới hạn về thi công hạ tầng hàng không thế giới. Tâm điểm của siêu đại dự án này là Nhà ga T2 mang hình tượng chim phượng hoàng lửa đang sải cánh, với tổng công suất thiết kế lên tới 24 triệu lượt hành khách/năm. Nơi đây quy tụ những giải pháp kỹ thuật và công nghệ thi công hiện đại bậc nhất thế giới: từ hệ thống phân loại hành lý tự động 5 tầng tốc độ cao, đến kết cấu mái vòm thép chịu lực ngốn gần 25.000 tấn thép với nhịp vượt kỷ lục đạt tới 72 m. Mới bắt đầu cất những cấu kiện thép đầu tiên từ đầu tháng 3, nhưng chỉ sau 5 tháng thi công, phần khung chịu lực cánh trái phượng hoàng đã sừng sững định hình. Cùng với đó, Nhà ga VIP mang hình tượng cá đại bàng biển phục vụ chuyên cơ quy mô 300 hành khách đều đã cập mốc tiến độ nghẹt thở, sẵn sàng cho chuyến bay kỹ thuật vào cuối năm.

Bên cạnh bộ ba "bom tấn" sắp trình làng nói trên, Quy hoạch tổng thể phát triển hệ thống cảng hàng không toàn quốc giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn 2050 được điều chỉnh, bổ sung hàng loạt cảng hàng không mới tại các vị trí chiến lược như: Ninh Bình, Vân Phong (Khánh Hòa), Lai Châu, Bạch Long Vĩ (Hải Phòng), Măng Đen (Quảng Ngãi), Phan Thiết (Lâm Đồng). Mạng lưới sân bay mới kết nối từ vùng sâu, biên giới, hải đảo tới các cực kinh tế mới đón đầu làn sóng đầu tư du lịch nghỉ dưỡng và logistics cảng biển nước sâu, mục tiêu đảm bảo đến năm 2030, trên 95% dân số có thể tiếp cận cảng hàng không trong bán kính 100 km, đặt Việt Nam vào nhóm các quốc gia có mật độ hạ tầng hàng không tối ưu hàng đầu khu vực.

Các siêu đô thị sân bay dần thành hình

Điểm đột phá mang tính chiến lược trong đợt "lột xác" mạng lưới cảng hàng không Việt Nam thời gian qua này nằm ở tư duy quy hoạch: biến các cảng hàng không từ những "điểm dừng chân" thuần túy thành các siêu đô thị sân bay thông minh - mô hình phát triển kinh tế đang là xu hướng dẫn dắt trên toàn cầu.

Điển hình, Long Thành được quy hoạch trở thành một siêu đô thị sân bay hoàn chỉnh với bán kính ảnh hưởng lan tỏa khắp vùng Đông Nam bộ. Theo đó, đô thị sân bay không phải là một dự án riêng lẻ xung quanh sân bay Long Thành mà gắn với đô thị đa trung tâm, kinh tế số, công nghiệp hàng không, công nghệ cao và logistics liên vùng. Nghĩa là, khu vực đô thị này đang được định hình như một "cửa ngõ kinh tế toàn cầu" chứ không đơn thuần là một nhà ga hàng không. Khu vực xung quanh cảng Long Thành sẽ được chia thành các phân khu chức năng chuyên biệt như khu phi thuế quan, trung tâm triển lãm quốc tế, logistics hàng không tốc độ cao, khu công nghệ cao và hệ thống đô thị dịch vụ vệ tinh. Như vậy, giới doanh nhân quốc tế có thể bay đến, họp hành, ký kết hợp đồng, mua sắm và bay đi trong ngày mà không gặp phải tình trạng tắc nghẽn của nội đô cũ.

ẢNH: MAI

Nếu cảng Long Thành được xem là dự án mang tính đột phá về hạ tầng giao thông thì đô thị sân bay Long Thành được kỳ vọng tạo đột phá trong việc mở ra không gian phát triển mới của toàn vùng. Nghị quyết số 16 ngày 21.7.2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP.Đồng Nai đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2065 cũng đề ra nhiệm vụ phát triển tổng thể đô thị sân bay Long Thành và vùng phụ cận đặt trong mạng lưới kết nối vùng Đông Nam bộ, vùng ĐBSCL, vùng duyên hải Nam Trung bộ, Tây nguyên để trở thành động lực lan tỏa quan trọng của Đồng Nai.

Trong khi đó, Gia Bình lại bám sát lợi thế của "thủ phủ công nghiệp" Bắc Ninh để định hình theo mô hình đô thị sân bay chuyên biệt về Air Cargo và công nghiệp phụ trợ. Không gian quanh sân bay được quy hoạch đồng bộ với hệ thống kho bãi thông minh, trung tâm phân phối chuỗi cung ứng lạnh phục vụ linh kiện điện tử, bán dẫn và dược phẩm. Đi kèm là chuỗi dịch vụ đô thị, trung tâm hội nghị quốc tế và hạ tầng nghỉ ngơi dành cho lực lượng chuyên gia, kỹ sư toàn cầu.

Còn với sân bay Phú Quốc, vị trí chiến lược tại Đảo Ngọc mang đến những điều kiện hoàn hảo để hình thành mô hình đô thị du lịch - dịch vụ hàng không đẳng cấp. Điểm nhấn trong quy hoạch đô thị sân bay Phú Quốc là việc tích hợp đồng bộ hạ tầng chuỗi cung ứng dịch vụ hàng không kỹ thuật cao. Trong đó, dự án nhà máy chế biến suất ăn hàng không tiêu chuẩn quốc tế được đầu tư bài bản ngay tại cảng, đảm bảo cung ứng hàng chục ngàn suất ăn chất lượng cao mỗi ngày cho các hãng hàng không nội địa và quốc tế. Kết hợp cùng tổ hợp thương mại miễn thuế, trung tâm điều hành thông minh và chuỗi nghỉ dưỡng sinh thái, Phú Quốc đang chuyển mình thành một đô thị sân bay du lịch hàng đầu khu vực.

Những "cú nổ" cực mạnh cho tăng trưởng kinh tế

Theo PGS-TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và kinh tế quốc tế, các dự án hạ tầng trọng điểm (đường cao tốc, cảng biển, sân bay) là những ưu tiên trong đột phá đầu tư kết cấu hạ tầng đồng bộ hiện đại. Đây là một trong 3 đột phá chiến lược của Việt Nam nhằm khơi thông nguồn lực và bứt phá phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Thời gian gần đây, nhiều dự án đường bộ cao tốc, cảng hàng không, cảng biển được khởi công và về đích, cho thấy chủ trương, định hướng lớn của Đảng, Nhà nước đang đi vào cuộc sống một cách thực chất, đồng bộ, hứa hẹn tạo ra những hiệu ứng lan tỏa rất tốt cho nền kinh tế.

Theo ông Nguyễn Thường Lạng, trong các dự án hạ tầng trọng điểm, cảng hàng không thế hệ mới được xem là đột phá tổng hợp và có tính lan tỏa cao. Lâu nay, tại các địa phương, hệ thống hạ tầng phát triển chưa đến mức tiềm năng đã hạn chế dây chuyền đến tăng trưởng của nhiều ngành nghề, lĩnh vực, làm chậm quá trình lưu thông hàng hóa khiến chi phí logistics cao, gây khó khăn trong di chuyển cho khách du lịch, nhà đầu tư... Với vai trò "mở đường", hạ tầng hàng không được khơi thông vừa giúp kết nối dòng khách trong và ngoài nước vừa thúc đẩy nhu cầu vận tải hàng hóa, đặc biệt là sản phẩm công nghệ, linh kiện điện tử, bán dẫn, phục vụ xuất khẩu công nghệ cao.

ẢNH: S.G

"Kinh tế hàng không có nhiều yếu tố phát triển như công nghệ, mô hình quản lý hiện đại, hệ thống phụ trợ, phái sinh gồm logistics, kho hàng, kho chuyên dụng, trung tâm thương mại, đô thị lớn, thậm chí trung tâm tài chính, trung tâm văn hóa thể thao, thiết chế văn hóa… Đơn cử Đặc khu kinh tế Hồng Kông (Trung Quốc), cảng hàng không quốc tế ở đây dày đặc hệ thống dịch vụ, kể cả thị trường chứng khoán. Sự phát triển của cảng hàng không như vậy sẽ tạo ra hàng chục đô thị mới, phát triển theo mô hình mới, thông minh, xanh, đáng sống. Việt Nam đang theo đúng xu hướng phát triển các mô hình hạ tầng hàng không tích hợp, hình thành các tổ hợp đồng bộ hướng tới khai thác tối đa hiệu quả các không gian tăng trưởng từ tầng ngầm đến trên tầng mặt đất, tầm thấp, tầm cao. Nhờ đó, các nguồn lực gia tăng từ dịch vụ kinh tế hàng không đóng góp cho tăng trưởng là rất lớn", PGS-TS Nguyễn Thường Lạng nhận định.

Chuyên gia kinh tế Huỳnh Thanh Điền phân tích: Nằm ở trung tâm của khu vực Đông Nam Á, chỉ mất từ 3 - 4 giờ bay để kết nối tới tất cả các nền kinh tế năng động nhất châu Á, Việt Nam sở hữu vị trí địa - kinh tế "vàng" mà bất kỳ quốc gia nào cũng khao khát. Sự xuất hiện của các "mega hub" được quy hoạch đồng bộ ngay từ đầu chính là mảnh ghép hoàn hảo để Việt Nam nắm cơ hội cạnh tranh trực tiếp lượng khách và hàng hóa trung chuyển với các trung tâm lớn như Singapore hay Thái Lan. Long Thành không chỉ chia lửa cho Tân Sơn Nhất mà còn kết nối hữu cơ với cụm cảng biển nước sâu Cái Mép - Thị Vải, tạo thành mô hình phương thức vận tải đa dụng hiếm có trên thế giới. Gia Bình thì tích hợp trực tiếp với chuỗi logistics đường bộ cao tốc và hệ thống cảng cạn nội địa (ICD), tạo nên một mắt xích vận tải đa phương thức khép kín, chuyên biệt cho hàng hóa giá trị cao, linh kiện điện tử và bán dẫn. Đây là cơ sở để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị logistics toàn cầu, nơi hàng hóa cao cấp, linh kiện điện tử và hàng thương mại điện tử xuyên biên giới có thể được luân chuyển với chi phí và thời gian tối ưu.

Khi các sân bay đồng loạt vận hành, bài toán điểm nghẽn hạ tầng được giải quyết triệt để. Việt Nam sẽ hội đủ mọi điều kiện cần và đủ để xây dựng một trung tâm trung chuyển quốc tế thực thụ. Chúng ta hoàn toàn có thể chủ động thu hút các dòng khách và luồng hàng hóa nối chuyến toàn cầu, biến vùng không phận Việt Nam thành điểm dừng chân chiến lược thay vì chỉ là điểm kết nối chặng ngắn.

Chuyên gia kinh tế Huỳnh Thanh Điền

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các trung tâm kinh tế hàng không phát triển và thành công không dựa trên hoạt động đơn lẻ của hạ tầng xây dựng, hậu cần hay chuỗi cung ứng, mà có sự hợp lực, liên kết bởi động lực thị trường và những doanh nghiệp dẫn dắt thuộc nhiều lĩnh vực: hãng logistics, hãng hàng không, tập đoàn công nghệ… Sự hợp lực này sẽ giúp các trung tâm kinh tế hàng không phát huy sức mạnh tổng lực và kết nối hiệu quả các nguồn lực quốc gia để đi nhanh, đi bền vững.

PGS-TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và kinh tế quốc tế