Hệ thống cảng biển Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay gồm cả cụm cảng ở Cát Lái, Hiệp Phước, Nhà Bè, cụm cảng ở Bình Dương và cả các cảng sông container trên trục Đồng Nai-Sài Gòn. Đặc biệt có cả cụm cảng container nước sâu, cảng cửa ngõ chiến lược quốc gia: Cái Mép-Thị Vải.
Hạt nhân trung tâm, cảng biển đặc biệt của quốc gia
Trong bối cảnh kinh tế biển và logistics đang trở thành động lực tăng trưởng quan trọng của quốc gia, hệ thống cảng biển Thành phố Hồ Chí Minh đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, quy mô lớn hơn, vai trò chiến lược hơn và kỳ vọng đóng góp mạnh mẽ hơn cho khu vực kinh tế trọng điểm phía nam và cả nước.
Theo Quyết định số 1061/QĐ-BXD năm 2026 của Bộ Xây dựng điều chỉnh quy hoạch tổng thể kết cấu hạ tầng hàng hải quốc gia, khu vực phía nam được xác định là trọng điểm phát triển cảng biển quốc gia. Trong đó, Thành phố Hồ Chí Minh là cảng biển loại đặc biệt, là hạt nhân điều phối luồng hàng hóa, kết nối trực tiếp liên vùng và hỗ trợ hình thành các tuyến vận tải thủy xanh, bền vững. Đây chính là nền tảng để cảng Thành phố Hồ Chí Minh xác định lại vị trí, vai trò và định hướng phát triển của mình trong giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Sản lượng hàng hóa thông qua của hệ thống cảng biển Thành phố năm 2025 đạt khoảng 350 triệu tấn. Trong 8 tháng đầu năm 2026, con số này đạt hơn 250 triệu tấn, tăng hơn 9% so cùng kỳ.
Cảng cửa ngõ xuất nhập khẩu quan trọng bậc nhất của Thành phố Hồ Chí Minh là cụm cảng Cái Mép-Thị Vải ở phường Tân Phước và phường Phú Mỹ. Với ưu thế nước sâu, cảng này có thể tiếp nhận những siêu tàu container trọng tải lên đến 250.000 tấn và nằm trong tốp 20 cảng có tốc độ tăng trưởng cao nhất của thế giới. Tại đây hiện có hơn 30 bến cảng đang hoạt động, trong đó hàng container tại cụm cảng này chiếm đến 30% hàng container cả nước. Đáng chú ý, hằng tuần, từ Cái Mép-Thị Vải có gần 50 tuyến dịch vụ quốc tế, trong đó có hơn 20 tuyến tàu đi thẳng đến châu Âu và châu Mỹ.
Hiện nay, năng lực của hệ thống cảng biển Thành phố tiếp tục được mở rộng và bổ sung bằng các dự án mới như: cảng quốc tế QTM, ở phường Phú Mỹ vừa được triển khai khởi công vào tháng 7/2026 với tổng vốn đầu tư gần 6.900 tỷ đồng; Cảng tổng hợp, container Cái Mép Hạ với vốn đầu tư hơn 50.800 tỷ đồng; Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ có tổng vốn đầu tư khoảng 5 tỷ USD...
Theo dự báo, đến năm 2030, lượng hàng hóa thông qua cảng biển Thành phố Hồ Chí Minh sẽ đạt khoảng 500 triệu tấn mỗi năm và tầm nhìn đến năm 2050 sẽ đáp ứng nhu cầu thông qua hàng hóa với tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng từ 4,4 đến 4,9%/năm.
Với quy mô nêu trên, có thể hình dung đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, Thành phố Hồ Chí Minh sẽ trở thành trung tâm logistics, cảng biển lớn nhất Đông Nam Á, cạnh tranh trực tiếp với cảng lớn châu Á và thế giới.
Cơ hội xanh hóa cảng biển, tăng cường liên kết
Để phát huy lợi thế, phát triển phù hợp xu thế của thế giới, cảng biển Thành phố Hồ Chí Minh phải là cảng thông minh, cảng xanh và tham gia sâu trong chuỗi cung ứng của thị trường quốc tế.
Theo góp ý của các chuyên gia, để nâng cao năng lực cho cảng biển Thành phố cần phải được tổ chức thành hệ sinh thái liên hoàn, cảng biển phải gắn với các hạ tầng quan trọng khác. Mô hình tích hợp cảng-logistics-đô thị-vùng kinh tế có thể là mô hình mà Thành phố Hồ Chí Minh có thể tham khảo. Đồng thời cần ưu tiên đầu tư hạ tầng kết nối, chính sách cảng xanh, số hóa, tự động hóa, khu thương mại tự do, cảng mở.
Sau khi mở rộng không gian phát triển từ ngày 1/7/2025, Thành phố đã trở thành siêu đô thị đa trung tâm. Trong không gian này, cảng biển, logistics càng đóng vai trò quan trọng, là mắt xích thiết yếu vào chuỗi liên vùng, và có tác dụng là ngành nền tảng, có sức lan tỏa, thúc đẩy các ngành kinh tế khác.
Đặc biệt, Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 19/5/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới, đã xác định phát triển kinh tế biển trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng. Nghị quyết của Đại hội Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh lần thứ nhất, nhiệm kỳ 2025-2030 đã xác định 3 lĩnh vực trọng tâm của kinh tế biển của Thành phố trong đó có kinh tế hàng hải và logistics.
Tại Đối thoại hữu nghị Thành phố Hồ Chí Minh lần thứ ba năm 2026 diễn ra vào ngày 11/9, Thành phố đã được chia sẻ những kinh nghiệm trong phát triển xanh từ các thành phố lớn có cảng trên thế giới. Điển hình là thủ đô Tokyo, Nhật Bản.
Ông Tomohide Sato, Phó Thống đốc Vùng thủ đô Tokyo cho biết, cảng Tokyo có đặc điểm, vị trí giống hệ thống cảng biển của Thành phố Hồ Chí Minh. Hiện cảng này đang thúc đẩy quá trình khử carbon và đặt mục tiêu giảm 50% lượng phát thải CO₂ vào năm 2030 so mức của năm 2000.
Ông Sato thông tin, để giảm phát thải carbon từ việc sử dụng điện, Cảng Tokyo đã từng bước đẩy mạnh việc sử dụng điện năng xanh và quá trình chuyển đổi này đã được hoàn tất vào năm 2024. Bên cạnh đó, Cảng Tokyo đang nỗ lực chuyển đổi, không dùng nhiên liệu diesel, bằng việc thay mới thiết bị xếp dỡ hàng hóa sử dụng hydro, sử dụng tàu chạy bằng pin nhiên liệu hydro.
“Trong thời gian tới, chúng tôi cũng sẽ tận dụng mái nhà và các bề mặt khác của hơn 200 kho hàng và cơ sở kho lạnh tập trung tại Cảng Tokyo để đẩy mạnh việc lắp đặt hệ thống điện mặt trời, lấy Air Solar (pin mặt trời thế hệ mới mỏng nhẹ, có thể uốn cong) làm trọng tâm”, ông Sato thông tin thêm.
Ông Sato bày tỏ mong muốn hợp tác Thành phố Hồ Chí Minh để hiện thực hóa các cảng biển phát triển bền vững, xanh đồng thời chia sẻ kinh nghiệm và kiến thức về khử carbon cũng như cùng nhau học hỏi.
Đồng chí Lê Ngọc Linh, Phó Giám đốc Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, việc chuyển đổi theo mô hình cảng xanh-cảng thông minh cũng là một xu hướng yêu cầu bắt buộc phải thực hiện. Do vậy, trong thời gian tới sở sẽ tham mưu cho ủy ban cũng như chủ trì, phối hợp các sở, ngành khác để đẩy mạnh đầu tư hệ thống kết cấu hạ tầng cảng, hệ thống giao thông kết nối giữa các trung tâm logistics và khu vực sản xuất. Việc này nhằm tối ưu hóa luồng hàng hóa, giảm chi phí logistics, tăng năng lực cạnh tranh và tăng sức hấp dẫn đối với các tuyến tàu quốc tế; đồng thời ưu tiên đẩy mạnh phát triển cảng xanh, chuyển đổi số và tự động hóa cảng biển.
Đây cũng chính là một nghị quyết quan trọng của Hội đồng nhân dân Thành phố triển khai Luật Phát triển đô thị mà Sở Xây dựng đang chủ trì dự thảo.
Đồng chí Nguyễn Lộc Hà, Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định, Thành phố sẽ làm việc với các đối tác để cụ thể hóa các đề xuất hợp tác thành những chương trình hành động có lộ trình, có phân công và có cơ chế theo dõi rõ ràng.
Lê Đình Thìn