Độc đáo "trống đất”
Trong ngôi nhà nhỏ nằm nép mình cạnh ngôi đình cổ kính, các thành viên Câu lạc bộ Hát trống quân thôn Phúc Lâm đang say sưa luyện tập. Chẳng cần dàn nhạc đệm phức tạp, chỉ với chiếc trống đơn sơ, những bàn tay nhịp nhàng gõ dùi tre lên sợi mây: “thùng thình, cắc cắc…”.
Nghệ nhân Kiều Thị Mách, chủ nhiệm câu lạc bộ Hát trống quân thôn Phúc Lâm chia sẻ: “Trống xưa kia được các cụ đào một hố đất sâu chừng hai gang tay tại sân đình. Trên miệng hố, đặt lên một tấm ván gỗ mỏng hay chiếc mo cau khô đã được ép phẳng. Một sợi dây mây (được chọn kỹ lưỡng và ngâm dưới bùn ba tháng) chăng ngang qua mặt ván, neo xuống hai chiếc cọc tre cắm xuống đất. Nhưng để mang đi xa, chúng tôi dùng thùng cộng hưởng bằng tôn. Như thế, trống sẽ cứng cáp, giữ được độ căng của dây mây, âm thanh truyền thống, lại cơ động giúp chúng tôi dễ dàng mang đi giao lưu, tham gia hội diễn khắp trong nam ngoài bắc”.
Cũng theo bà Mách, sự cách tân mộc mạc ấy không làm mất đi hồn cốt xưa, mà trở thành chiếc cầu nối đưa nhịp gõ ân tình miền quê chiêm trũng bay xa. Một canh hát trống quân gồm bốn chặng: Lập đám, đối đáp, hát đố thử tài và giã bạn. Sau màn chào hỏi mời trầu mở lối, không khí bùng nổ ở phần đối đáp với những màn đố quả, hoa, chim… đòi hỏi tài ứng biến mau lẹ. Trên nhịp 2/4 rộn rã, tiếng hát mộc mạc thêm duyên nhờ các từ đệm “thời”, “là”, “ấy” tự nhiên.
Mạch nguồn không bao giờ cạn
Thực tế, trống quân Phúc Lâm từng có thời gian bị mai một. Song, bằng tâm huyết, một số nghệ nhân đã tìm đến các cụ cao niên, khôi phục và luyện tập kỹ thuật, cách hát, sưu tầm lời hát cổ, đồng thời sáng tạo lời hát mới để phù hợp với cuộc sống hiện đại. Năm 1997, huyện Phú Xuyên (cũ) đã tổ chức một liên hoan dân ca, người Phúc Lâm đã tham dự bằng tiết mục hát trống quân và đạt giải cao. Kể từ đó, trống quân thôn Phúc Lâm được “hồi sinh”, và đến năm 2016, Ủy ban nhân dân xã Phúc Tiến, huyện Phú Xuyên (nay là xã Đại Xuyên) thành lập Câu lạc bộ Hát trống quân thôn Phúc Lâm. Từ không gian sân đình, điệu trống quân đã tự tin bước lên các sân khấu liên hoan nghệ thuật quần chúng của Thành phố Hà Nội, xuất hiện tại Không gian phố đi bộ Hồ Hoàn Kiếm, giới thiệu nét văn hóa đặc sắc đến bạn bè trong nước và quốc tế.
Là thành viên nhiệt tình, bà Hoàng Thị Thoan, tâm sự: “Nhờ tâm huyết của người đi trước, các thành viên đã tập và hát rất tốt. Nhiều cháu nhỏ say mê gõ nhịp, hào hứng cất lời đối đáp, chúng tôi mừng lắm. Muốn trường tồn phải bắt nguồn từ thế hệ trẻ. Các cháu phải được trao truyền ngọn lửa đam mê, chung tay gìn giữ điệu hát của cha ông”.
Hát trống quân Phúc Lâm đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp thành phố. Ủy ban nhân dân xã Đại Xuyên đã lập hồ sơ đề nghị công nhận hát trống quân thôn Phúc Lâm là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đăng Phi