Theo đề xuất mới của Tehran, Mỹ sẽ phải dỡ phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran, miễn trừng phạt đối với hoạt động xuất khẩu dầu, giải phóng khoảng 12 tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran và tuân thủ một lệnh ngừng bắn rộng hơn trên toàn khu vực, bao gồm cả ở Lebanon và Yemen. Đổi lại, Tehran sẽ tái mở cửa eo biển Hormuz tròng vòng 7 ngày và bắt đầu đàm phán với Washington về một thỏa thuận cuối cùng nhằm chấm dứt xung đột.
Theo hãng tin Al Jazeera, đề xuất này tương tự bản ghi nhớ (MOU) do Mỹ và Iran ký kết hồi tháng 6. Tuy nhiên, MOU đã đổ vỡ vào tháng trước vì bất đồng về các điều khoản thỏa thuận, kéo theo các cuộc tấn công leo thang, đặc biệt tại khu vực eo biển Hormuz, nơi về cơ bản vẫn nằm dưới sự phong tỏa của Iran.
Tổng thống Mỹ Trump đã công khai bác bỏ đề xuất mới của Iran, cho rằng Tehran muốn đạt thỏa thuận vì đang “thua rất nặng”. Trong khi đó, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết Tehran vẫn chưa nhận được câu trả lời chính thức của Washington thông qua các nhà trung gian. Qatar tiếp tục đóng vai trò trung gian trong các nỗ lực ngoại giao giữa Mỹ và Iran bên lề phiên họp Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 81 tại New York.
Mỹ tin vào sức ép kinh tế
Theo giới quan sát, diễn biến mới cho thấy hai bên vẫn để ngỏ cánh cửa ngoại giao nhưng bất đồng sâu sắc về bên nào phải nhượng bộ trước. Andreas Krieg, chuyên gia tại Trường King's College London nhận định lãnh đạo Nhà Trắng dường như tin rằng phong tỏa kết hợp với cô lập kinh tế đang gây sức ép đủ lớn để buộc Iran phải đưa ra đề xuất. Vì thế, ông Trump coi đề xuất mới của Tehran là dấu hiệu cho thấy Iran đang yếu đi, thay vì là cơ hội Washington cần lập tức nắm lấy.
Chính quyền Trump thời gian qua liên tục gia tăng sức ép kinh tế đối với Tehran. Mỹ đã siết phong tỏa đối với các cảng của Iran, áp đặt trừng phạt vào nguồn thu dầu mỏ của quốc gia Hồi giáo và đe dọa triển khai trừng phạt thứ cấp đối với những quốc gia làm ăn với Tehran. Washington cũng áp đặt các biện pháp trừng phạt trong lĩnh vực hàng không của Iran, gây gián đoạn các chuyến bay, đồng thời xúc tiến chiến dịch gây sức ép nhằm vào các lợi ích tài chính của Tehran trên toàn thế giới.
Theo nhà nghiên cứu Richard Weitz thuộc Học viện Quốc phòng NATO, Nhà Trắng lo ngại về trình tự thỏa thuận do Tehran đề xuất, khi Iran muốn Mỹ dỡ bỏ các biện pháp phong tỏa và trừng phạt trước, rồi mới mở lại eo biển Hormuz và tiến tới đàm phán. Ông Weitz nói Washington cũng có thể đang kỳ vọng sức ép kinh tế kéo dài sẽ khiến chính phủ Iran phải nhượng bộ nhiều hơn. Ông trích dẫn tiền lệ là thỏa thuận hạt nhân quốc tế năm 2015, khi Iran chấp nhận những hạn chế đối với chương trình hạt nhân để đổi lấy việc Mỹ chấm dứt các lệnh trừng phạt. Vì vậy, một sự đánh đổi tương tự có thể xuất hiện trong những tháng tới.
Thời gian cũng có thể gây sức ép ngược với ông Trump
Tuy nhiên, chiến lược chờ đợi không chỉ gây sức ép với Iran, mà còn tạo ra những rủi ro chính trị đối với chính ông Trump, đặc biệt khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ vào tháng 11 đang đến gần.
Một cuộc thăm dò vào cuối tháng 8 cho thấy 63% người Mỹ được hỏi phản đối chiến dịch quân sự chống Iran do Mỹ và Israel phát động, trong khi 31% số người khác ủng hộ. Giá nhiên liệu và chi phí vận tải tăng cũng có nguy cơ làm trầm trọng thêm những lo ngại về chi phí sinh hoạt của cử tri Mỹ trước bầu cử.
Chuyên gia Krieg đánh giá, vấn đề đối với ông Trump là “thời gian tác động theo cả hai chiều”. Tổng thống Mỹ không muốn phải dỡ bỏ phong tỏa, miễn trừ trừng phạt dầu mỏ và giải phóng tài sản bị đóng băng của Iran chỉ để đổi lấy việc Tehran mở lại tuyến hàng hải mà chính họ đã làm gián đoạn. Nhưng mỗi tuần xung đột kéo dài cũng đồng nghĩa với giá năng lượng cao hơn, nguy cơ giao tranh quân sự tiếp tục gia tăng và sức ép ngày càng lớn đối với các đồng minh của Mỹ ở Vùng Vịnh.
Việc eo biển Hormuz bị đóng đã gây gián đoạn dòng chảy dầu khí từ các quốc gia Vùng Vịnh vốn có nguồn thu ngân sách phụ thuộc vào xuất khẩu năng lượng.
Giáo sư Mohamad Elmasry thuộc Viện nghiên cứu sau đại học Doha coi đề xuất của Iran như một “món quà” dành cho ông Trump, bởi nó mở ra khả năng giảm giá dầu và khí đốt trước bầu cử giữa kỳ Mỹ. Song, Iran cũng có thể lựa chọn khiến ông Trump phải trả giá vì bác bỏ đề xuất và tiếp tục gia tăng sức ép kinh tế. Tehran thậm chí có thể leo thang xung đột đúng thời điểm cuộc bỏ phiếu giữa nhiệm kỳ đến gần.
Nguy cơ phản tác dụng
Theo một số nhà phân tích, mục tiêu của ông Trump là buộc Tehran mở lại eo biển Hormuz mà không để Washington phải trả giá về kinh tế và chính trị như Iran mong muốn. Tuy nhiên, dù các lệnh trừng phạt và phong tỏa rõ ràng đang gây sức ép lên Iran nhưng sức ép lớn hơn không nhất thiết đồng nghĩa với việc Tehran sẽ đưa ra thêm nhượng bộ.
Iran có thể lựa chọn tăng chi phí với các đối thủ thông qua eo biển Hormuz, cơ sở hạ tầng khu vực và thậm chí cả eo biển Bab al-Mandeb giữa Yemen và vùng Sừng châu Phi. Vai trò của Bab al-Mandeb càng trở nên quan trọng sau khi lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn đã mở rộng quyền kiểm soát bờ biển Yemen bên Biển Đỏ. Điều này giúp Houthi tiếp cận trực tiếp tuyến hàng hải chiến lược và làm gia tăng lo ngại đối với vận tải biển quốc tế.
Houthi trước đó đã tuyên bố nhắm mục tiêu vào các tàu Ảrập Xêút trên Biển Đỏ, phong tỏa tuyến đường Riyadh bắt đầu sử dụng như một phương án thay thế cho Hormuz để vận chuyển dầu mỏ.
Chuyên gia Krieg cảnh báo chiến lược của ông Trump có thể phản tác dụng. Washington cho rằng sức chịu đựng của Iran sẽ cạn kiệt trước, trong khi Tehran lại tin Qatar, Ảrập Xêút, Các tiểu vương quốc Ảrập thống nhất (UAE), thị trường năng lượng toàn cầu và cuối cùng là chính ông Trump sẽ có mức độ chịu đựng thấp hơn đối với tình trạng gián đoạn kéo dài.
Ngoài ra, Tehran hiện có thể lo ngại việc nhượng bộ quá sớm hơn là nguy cơ “đi quá xa”. Sau phản ứng của Washington, Iran có thể tin việc leo thang xung đột “ít tốn kém hơn” việc chấp nhận một thỏa thuận không thỏa mãn mọi điều kiện của họ.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã tuyên bố Tehran không còn tin tưởng đàm phán với Washington sau khi các cuộc vụ tập kích của Mỹ xảy ra trong những vòng thương lượng trước đây và sau đó là các lệnh trừng phạt. Điều này làm gia tăng trở ngại đối với một thỏa thuận mới.
Đặt cược vào thời gian
Theo Negar Mortazavi, nhà nghiên cứu viên cấp cao tại Trung tâm Chính sách quốc tế có trụ sở tại Washington, Iran đang gửi đi “thông điệp kép” là sẵn sàng ngoại giao, nhưng cũng sẵn sàng chống lại sức ép. Quốc gia Hồi giáo đưa ra đề xuất như một tín hiệu thiện chí, đồng thời cũng khẳng định họ có thể tiếp tục kháng cự nếu ngoại giao thất bại. Nền kinh tế Iran đang bị bóp nghẹt, nhưng Tehran không nhất thiết chấp nhận những yêu cầu họ coi là “lằn ranh đỏ”, trong đó chương trình hạt nhân vẫn là một trong những vấn đề then chốt.
Ngoài ra, Iran dường như không bất ngờ trước phản ứng của ông Trump. Họ vừa tìm cách chứng minh với người dân Iran và công chúng Mỹ rằng Iran vẫn sẵn sàng đối thoại, vừa hiểu rõ ông Trump cần một lối thoát để có thể trình bày như một chiến thắng.
Giới quan sát nhất trí rằng Iran đang đặt cược vào thời gian, duy trì sức ép đủ lớn để buộc ông Trump phải quay lại bàn thương lượng, nhưng cũng không muốn trao cho Tổng thống Mỹ một thỏa thuận quá dễ dàng khi ông có thể cần nó nhiều hơn trong vài tuần hoặc vài tháng tới. Do đó, viễn cảnh kéo dài xung đột dễ xảy ra nhất, vì cả Mỹ và Iran hiện đều cho rằng chờ đợi sẽ giúp họ có được thỏa thuận tốt hơn về sau.