Nhiều người bỏ thịt, cá với mong muốn nhẹ cân hơn, giảm mỡ máu, kiểm soát đường huyết và sống khỏe hơn. Nhưng sau vài tháng, cân nặng vẫn tăng, người mệt mỏi, xét nghiệm có chỉ số không như mong đợi. Nghịch lý ấy cho thấy một điều tưởng đơn giản nhưng rất dễ bị bỏ qua: ăn chay chưa chắc đã là ăn lành mạnh.
Tôi từng gặp không ít người bạn nói về chế độ ăn chay với một niềm tin khá chắc chắn: "Tôi đã bỏ thịt rồi thì chắc chắn phải tốt hơn trước". Có người thay bữa cơm có cá, thịt bằng cơm trắng, đậu phụ chiên, rau xào và vài món giò chay, thịt chay. Có người nghĩ hạt tốt cho sức khỏe nên ăn thoải mái. Có người uống sữa hạt đóng chai mỗi ngày mà không để ý lượng đường. Sau vài tháng, chiếc cân không giảm mà còn nhích lên.
Một bữa cơm có thịt kho, rau luộc và canh nếu bỏ miếng thịt đi thì chưa tự động biến thành bữa ăn khoa học. Đây là nhầm lẫn đầu tiên mà tôi cho rằng cần được nói thật rõ. Khi loại thịt, cá khỏi khẩu phần, chúng ta đồng thời loại đi một nguồn protein và một số vi chất. Khoảng trống ấy phải được thay thế bằng thực phẩm phù hợp như đậu tương, đậu phụ, các loại đậu, lạc, vừng, hạt và những nguồn protein thực vật khác. Nếu chỉ tăng cơm, mì, bún, bánh để "ăn cho no", cơ thể có thể nhận rất nhiều năng lượng nhưng cơ cấu dinh dưỡng lại mất cân đối.
Nói dễ hiểu hơn, bụng no không đồng nghĩa với cơ thể đã được nuôi dưỡng đầy đủ. Đây chính là lý do có những người ăn chay rất nhiều nhưng vẫn thấy mệt, nhanh đói hoặc sức khỏe không cải thiện như mong muốn. Điều đáng tiếc là khi xảy ra tình trạng đó, có người cho rằng cơ thể mình "không hợp ăn chay". Trong khi nguyên nhân thực sự đôi khi chỉ là khẩu phần chưa được thiết kế đúng. Ăn chay cũng giống bất kỳ chế độ ăn nào khác: phải giải quyết đồng thời hai bài toán đủ và cân đối.
>> Bẫy ăn mặn trong bữa cơm 'ít muối' nhà tôi
Tổ chức Y tế thế giới (WHO) hiện nhấn mạnh bốn nguyên tắc của một chế độ ăn lành mạnh: đầy đủ, cân bằng, điều độ và đa dạng. Một khẩu phần tốt nên ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt, rau quả, các loại đậu và hạt, đồng thời hạn chế muối, đường tự do cũng như chất béo không có lợi. Chúng ta sẽ thấy trong các nguyên tắc ấy không có câu nào nói rằng cứ món nào mang chữ "chay" thì mặc nhiên tốt cho sức khỏe.
Thị trường thực phẩm chay vài năm gần đây phát triển rất nhanh. Từ giò chay, chả chay, xúc xích chay đến những miếng "sườn", "gà", "bò" làm hoàn toàn từ nguyên liệu thực vật, người tiêu dùng có rất nhiều lựa chọn. Sự phong phú này mang lại tiện lợi và giúp việc ăn chay dễ dàng hơn. Nhưng cũng từ đây xuất hiện một chiếc bẫy tâm lý: đã là thực phẩm chay thì có thể ăn nhiều mà không đáng lo.
Thực tế không đơn giản như vậy. Để một sản phẩm từ đậu, tinh bột hoặc protein thực vật có kết cấu, mùi vị giống giò, chả hay thịt, nhà sản xuất có thể phải sử dụng dầu, muối, tinh bột và nhiều nguyên liệu khác. Vì vậy, việc sản phẩm không chứa thịt không đồng nghĩa với sản phẩm đó ít năng lượng, ít natri, ít đường hay ít chất béo.
Người tiêu dùng hiện nay sống giữa một "rừng" thông điệp: organic, plant-based, vegan, ít béo, không cholesterol, detox, tự nhiên... Nhưng một sản phẩm có một đặc điểm tốt không đồng nghĩa toàn bộ sản phẩm tốt. Đây là khoảng trống truyền thông sức khỏe mà tôi nghĩ ngành y tế, cơ sở giáo dục và truyền thông đại chúng phải cùng lấp đầy.
Ở đây, tôi không tranh luận ăn chay hay ăn mặn tốt hơn? Điều quyết định không phải là cái tên chúng ta đặt cho chế độ ăn, mà là những gì thực sự có trên chiếc đĩa mỗi ngày. Ăn chay vì tín ngưỡng là một lựa chọn đáng được tôn trọng. Ăn chay vì môi trường là một lựa chọn có lý do. Ăn chay vì sức khỏe cũng hoàn toàn có cơ sở nếu được thực hiện đúng. Nhưng nếu mục tiêu là sức khỏe, chúng ta cần thêm một bước nữa: từ ăn chay sang ăn chay có hiểu biết.
Sức khỏe không được quyết định bởi việc chúng ta gọi bữa ăn ấy là "chay", "eat clean", "plant-based" hay bất cứ cái tên thời thượng nào. Sức khỏe được tạo nên từ hàng nghìn lựa chọn rất nhỏ, lặp lại mỗi ngày: ăn gì, ăn bao nhiêu, chế biến thế nào và có thật sự hiểu cơ thể mình đang cần gì hay không. Có lẽ đó mới là điều quan trọng nhất.
Vũ Thị Minh Huyền
- Sai lầm trên mâm cơm có hai bát nước chấm
- 10 năm tôi ăn phở không thêm đẫm tương ớt, chanh, giấm
- Tôi ăn phở bỏ nửa bát nước dùng
- Tôi tiếc cho những người ăn phở chất đầy gia vị nhưng bỏ nửa bát nước dùng
- Ảo giác nguy hiểm: 'món ăn nhạt toẹt vì thiếu gia vị'
- Thói quen ăn phở đậm gia vị khiến tôi trả giá
- Sai lầm trên mâm cơm có hai bát nước chấm
- 10 năm tôi ăn phở không thêm đẫm tương ớt, chanh, giấm
- Tôi ăn phở bỏ nửa bát nước dùng
- Tôi tiếc cho những người ăn phở chất đầy gia vị nhưng bỏ nửa bát nước dùng
- Ảo giác nguy hiểm: 'món ăn nhạt toẹt vì thiếu gia vị'
- Thói quen ăn phở đậm gia vị khiến tôi trả giá