Sự phát triển nhanh chóng của ngành robot công nghiệp đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong chuỗi giá trị sản xuất tại khu vực Đông Nam Á. Đánh giá về vị thế cạnh tranh của khu vực so với các cường quốc công nghệ thế giới, ông Samirul Ariff Othman, chuyên gia phân tích chính sách, kinh tế và doanh nghiệp tại Global Asia Consulting, đồng thời là giảng viên thỉnh giảng tại Đại học Công nghệ PETRONAS, nhận định cơ hội thương mại lớn nhất của ASEAN trong ngắn hạn nằm ở các lĩnh vực sản xuất chuyên dụng, tích hợp hệ thống và phát triển ứng dụng thực tiễn.
Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Malaysia, ông Samirul phân tích, nhờ tham gia sâu rộng vào mạng lưới sản xuất toàn cầu, các quốc gia trong khu vực có sự am hiểu thực tiễn về những yêu cầu khắt khe của các nhà máy và khách hàng công nghiệp.
Thế mạnh của các thành viên ASEAN có tính bổ trợ rõ nét: Malaysia có năng lực sản xuất bán dẫn, kiểm thử tự động, cơ khí chính xác và điện tử công nghiệp; Singapore tập trung vào nghiên cứu tiên tiến, phần mềm và kỹ thuật giá trị cao; Việt Nam có nền tảng sản xuất điện tử đang mở rộng nhanh chóng; trong khi Thái Lan duy trì hệ sinh thái sản xuất ô tô và công nghiệp lâu đời.
Sự phát triển của các công ty tự động hóa Malaysia như ViTrox, Pentamaster, Greatech và Genetec là minh chứng cho tiềm năng cung ứng các hệ thống công nghệ phức tạp của khu vực.
Xét theo 4 tầng của chuỗi giá trị robot, bao gồm phần cứng, vi chip, cảm biến và phần mềm điều khiển, chuyên gia Samirul chỉ ra những lĩnh vực mà doanh nghiệp khu vực có thể khai thác giá trị. Ở tầng phần cứng, cơ hội nằm ở việc sản xuất các linh kiện chính xác và thiết bị chuyên dụng theo từng ứng dụng.
Đối với vi chip, khu vực cần nâng cấp năng lực từ các công đoạn đóng gói, lắp ráp và kiểm thử lên thiết kế vi mạch. Ở tầng cảm biến, tiềm năng đến từ việc tích hợp công nghệ đo lường và thị giác máy tính thành các hệ thống vận hành tin cậy. Trong khi đó, ở lĩnh vực phần mềm, giá trị thương mại cao nhất nằm ở việc phát triển các ứng dụng điều khiển, kiểm tra chất lượng và quản lý đội robot.
Trước sức ép cạnh tranh từ Mỹ với thế mạnh về AI tiên tiến, nền tảng phần mềm và thiết kế bán dẫn, cũng như từ Trung Quốc với quy mô sản xuất khổng lồ và chuỗi cung ứng linh kiện toàn diện, Đông Nam Á khó có thể tái tạo toàn bộ lợi thế công nghệ trên toàn chuỗi giá trị trong thời gian ngắn.
Tuy nhiên, khu vực hoàn toàn có thể phát huy thế mạnh trong việc thích ứng công nghệ với các ngành công nghiệp và điều kiện vận hành cụ thể. Thách thức đặt ra đối với chính sách là bảo đảm các doanh nghiệp nội địa phát triển được quyền sở hữu trí tuệ riêng và làm chủ mối quan hệ với khách hàng, tránh rơi vào bẫy gia công đơn thuần với giá trị gia tăng rất thấp.
Để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng hệ sinh thái robot có giá trị cao trong toàn khu vực, chuyên gia Samirul đề xuất Malaysia và Việt Nam chủ động khởi xướng các mô hình hợp tác thương mại thực chất. Hai quốc gia có nhiều tiềm năng bổ trợ lẫn nhau, song định hướng hợp tác cần tránh sự phân công cứng nhắc theo kiểu một bên chỉ đảm nhiệm phần cứng, còn bên kia chỉ phát triển phần mềm.
Thay vào đó, cả hai nước đều cần xây dựng năng lực trên toàn bộ chuỗi giá trị. Ông Samirul dẫn sự kiện VinRobotics ký biên bản ghi nhớ hợp tác với Infineon vào tháng 6/2026 như một tín hiệu rõ ràng cho thấy tham vọng tham gia sâu hơn vào lĩnh vực robot tiên tiến trong khu vực, dù thỏa thuận này mới dừng ở mức cam kết định hướng, chưa đồng nghĩa với việc triển khai thương mại đã hoàn tất.
Chuyên gia Samirul đề xuất 4 trụ cột hợp tác trọng tâm mà Malaysia và Việt Nam có thể bắt đầu triển khai.
Thứ nhất là thực hiện các dự án nghiên cứu và thử nghiệm thực địa do doanh nghiệp dẫn dắt, tập trung vào những ứng dụng ban đầu như kiểm tra linh kiện điện tử, vận chuyển hàng hóa trong kho bãi, giám sát nông nghiệp và logistics y tế. Mỗi dự án cần có sự tham gia của các đối tác khách hàng tại cả hai quốc gia, xây dựng các tiêu chuẩn hiệu suất có thể đo lường và xác định lộ trình rõ ràng hướng tới các đơn hàng thương mại được triển khai lặp lại.
Thứ hai là hợp tác phát triển và thương mại hóa sản phẩm, trong đó doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu hai nước kết hợp thế mạnh về linh kiện chính xác, điện tử, phần mềm và tích hợp hệ thống. Các nguồn vốn hỗ trợ cần tập trung giúp sản phẩm vượt qua giai đoạn chuyển tiếp đầy thách thức từ mẫu thử nghiệm sang sản phẩm công nghiệp có độ tin cậy cao. Đồng thời, các thỏa thuận hợp tác phải phân định minh bạch quyền sở hữu công nghệ sẵn có, quyền lợi đối với những cải tiến chung và quyền truy cập dữ liệu vận hành.
Thứ ba là xây dựng chương trình đào tạo nhân lực robot chung thông qua các hoạt động trao đổi kỹ sư, thực tập công nghiệp và đào tạo phối hợp, trong đó chú trọng năng lực thực hành, song song với kiến thức lý thuyết và bằng cấp chuyên môn.
Trụ cột thứ tư là thiết lập mạng lưới liên kết các cơ sở kiểm thử và mặt bằng công nghiệp song phương thông qua việc kết nối các hạ tầng hiện có. Việc thử nghiệm sản phẩm tại cả hai thị trường sẽ giúp doanh nghiệp sớm phát hiện những điểm yếu, đánh giá tính khả thi thương mại và chuẩn bị cho quá trình thương mại hóa trên toàn khu vực.
Cùng với đó là việc chuẩn hóa các quy định về an toàn, an ninh mạng và khả năng tương thích kỹ thuật, cũng như áp dụng các mô hình cho thuê thiết bị và cung cấp robot dưới dạng dịch vụ (RaaS) nhằm giảm chi phí đầu tư ban đầu cho khách hàng quy mô nhỏ. Những đề xuất này mang tính định hướng chiến lược, tạo nền tảng hợp tác mở, sẵn sàng đón nhận sự tham gia của các quốc gia ASEAN khác và các đối tác công nghệ quốc tế.
Chuyên gia Malaysia nhấn mạnh mục tiêu cốt lõi là cùng phát triển sản phẩm, kiểm chứng tại hai thị trường và tiến tới thương mại hóa trên toàn không gian kinh tế ASEAN, qua đó giúp khu vực giữ lại phần giá trị gia tăng lớn hơn từ cuộc cách mạng công nghệ thông minh./.
(TTXVN/Vietnam+)