Tháng 11/2022, khi sàn tiền mã hóa FTX sụp đổ, Temasek mất đi khoản đầu tư 275 triệu USD. Quỹ đầu tư thuộc sở hữu nhà nước Singapore lập một nhóm điều tra độc lập rà soát thương vụ. Sau sáu tháng, Temasek công bố không tìm thấy sai phạm trong các khuyến nghị đầu tư. Họ cắt giảm thu nhập của nhóm phụ trách và ban lãnh đạo. Tuy vậy, không ai phải ra tòa, không sự nghiệp nào bị “treo”, và quỹ tiếp tục rót vốn vào công nghệ mới. Một thương vụ thất bại đã phải trả giá, song trách nhiệm được xem xét từ quy trình ra quyết định, thay vì từ số tiền mất đi.
Không thể lấy cách vận hành một tập đoàn nhà nước áp dụng máy móc vào cơ quan công quyền. Dù vậy, sự cố trên đặt ra một vấn đề cần suy ngẫm: Chúng ta đánh giá nhân sự bằng chất lượng quyết định trong hoàn cảnh cụ thể, hay bằng kết quả mà đôi khi họ không thể kiểm soát hết?
Khi Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng hai con số, trả lời đúng câu hỏi đó là yêu cầu tối quan trọng.
Singapore, Hàn Quốc và Trung Quốc có thể chế chính trị khác nhau, nhưng đều chống tham nhũng quyết liệt, và cùng vạch rõ ranh giới giữa sai sót khi làm việc với sai phạm vì tư lợi.
Hàn Quốc có hẳn một thành ngữ cho “bệnh sợ sai”: bokji budong (phục địa bất động), hiểu nôm na là “né việc để giữ thân”. Năm 2019, Seoul ban hành quy định về nền hành chính chủ động: Công chức được miễn kỷ luật nếu hành động vì lợi ích công, không vụ lợi, không cố ý hay cẩu thả nghiêm trọng. Đáng chú ý là cơ chế tư vấn trước: Gặp quy định mơ hồ, công chức có thể hỏi ý kiến Ủy ban Kiểm toán và Thanh tra (BAI) trước khi thực hiện. Nếu họ làm đúng theo quy trình tư vấn thì được miễn trách nhiệm. Cơ quan kiểm tra, từ bên “bắt lỗi” sau cùng, trở thành người dẫn đường ngay từ bước đầu.
Cơ chế “dung sai” của Trung Quốc ra đời song song với chiến dịch chống tham nhũng quyết liệt. Riêng trong năm 2024, Trung Quốc kỷ luật 889.000 cán bộ, đảng viên. Tuy thế, từ năm 2016, Chủ tịch Tập Cận Bình đưa ra nguyên tắc “ba phân biệt”: Tách sai sót do thiếu kinh nghiệm, đi trước thử nghiệm khỏi hành vi “biết sai vẫn làm”; tách sai sót khi thử nghiệm trong lĩnh vực chưa có quy định khỏi hành vi “cố ý làm sai”; và tách sơ suất vô ý khi thúc đẩy phát triển khỏi “vi phạm vì tư lợi”.
Chấp nhận rủi ro không đồng nghĩa với đặt cược cả hệ thống. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) giới hạn phạm vi, thời gian và đối tượng để khoanh vùng thiệt hại trước khi nhân rộng. Singapore triển khai sandbox tài chính từ năm 2016, còn Hàn Quốc áp dụng cơ chế này trên nhiều lĩnh vực từ năm 2019. Logic của sandbox là nếu sai sót xảy ra trong “phòng thí nghiệm” thì thiệt hại được khoanh vùng, trong khi bài học sẽ được lan tỏa ra toàn hệ thống. Thử nghiệm thất bại, vì thế, là học phí chứ không còn là thất thoát.
Hiện chúng ta không thiếu các quy định cho phép thử và sai trong quá trình xây dựng chính sách. Kết luận 14-KL/TW năm 2021 và Nghị định 73/2023/NĐ-CP đặt nền tảng bảo vệ cán bộ đổi mới vì lợi ích chung. Nghị quyết 57-NQ/TW tiếp tục chủ trương chấp nhận rủi ro, đầu tư mạo hiểm và độ trễ trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo. Nghị quyết 193/2025/QH15 của Quốc hội miễn trách nhiệm dân sự cho thử nghiệm đúng quy trình. Nhưng từ văn bản đến sự yên tâm của người thực thi vẫn còn khoảng cách. Đến giữa tháng 5/2026, kinh phí cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số mới giải ngân được 14,78% kế hoạch Thủ tướng giao, mà tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm là một trong các nguyên nhân.
Trên thực tế, mảnh ghép còn thiếu nằm ở hai khâu. Thứ nhất, cán bộ cần biết trước mình được bảo vệ trước khi đưa ra quyết định, như cơ chế tư vấn của Hàn Quốc. Thứ hai, cần một hội đồng thẩm định độc lập để bảo đảm quá trình đánh giá được công bằng.
Ngoài bảo vệ người dám làm, để giữ chân họ giữa nhiều lựa chọn trong và ngoài nước, khu vực công còn cần trả công xứng đáng và tạo điều kiện để cán bộ phát huy năng lực.
Singapore sớm nhìn nhận sức ép cạnh tranh ấy. Từ năm 1994, nước này tham chiếu lương lãnh đạo cấp cao với thu nhập khu vực tư. Tháng 9/2026, Singapore điều chỉnh mức lương tham chiếu cho bộ trưởng cấp khởi điểm từ 1,1 lên 1,8 triệu SGD mỗi năm, bằng 60% thu nhập trung vị của 1.000 công dân có thu nhập cao nhất. Đề án này có thể gây tranh luận, nhưng thừa nhận một thực tế: Nhà nước cũng phải cạnh tranh để có người tài.
Đãi ngộ cần đi cùng cơ hội bước vào bộ máy. Tháng 4/2026, chính phủ Hàn Quốc công bố kế hoạch bỏ trần lương đối với một số vị trí để thu hút chuyên gia tư nhân, đồng thời nâng tỷ lệ vị trí lãnh đạo mở tuyển tại các bộ từ khoảng 7% lên ít nhất 12% vào năm 2030. Những điều chỉnh ấy diễn ra khi cạnh tranh vượt khỏi biên giới quốc gia. Theo tài liệu cung cấp cho Quốc hội, đầu năm 2024, 149 giáo sư của Viện Khoa học và Công nghệ Tiên tiến Hàn Quốc (KAIST) nhận thư mời tham gia một chương trình thu hút nhân tài có sự hỗ trợ của Chính phủ Trung Quốc.
Tháng 5/2025, Trung Quốc yêu cầu doanh nghiệp nhà nước trả công cho kỹ thuật viên bậc cao không thấp hơn cán bộ quản lý trung, cao cấp, đồng thời cho phép thương lượng mức lương riêng với nhân lực hàng đầu. Người giỏi tay nghề được đãi ngộ xứng đáng mà không cần rời ghế chuyên môn để tìm vị trí quản lý. Muốn người tài ở lại, bên cạnh thu nhập, cần cho họ phương tiện và không gian tự chủ để làm được việc.
Bảo vệ cái đúng, xử nghiêm cái sai và trả công xứng đáng cho người tài là ba trụ cột cần được xây dựng đồng thời. Quá trình đó cũng cần bắt đầu từ những điều cụ thể: Một câu trả lời rõ ràng, một quy trình đánh giá công bằng, và một người đứng đầu dám chịu trách nhiệm cùng cấp dưới.
Một quốc gia muốn vươn mình cần nhiều bước chân dũng cảm như thế ■
Một cán bộ đứng trước đề xuất mới thường phải cân nhắc cả lợi ích chung lẫn rủi ro cho bản thân. Nếu thực hiện thành công, họ chỉ được ghi nhận là hoàn thành nhiệm vụ, còn thất bại có thể dẫn tới hệ lụy khôn lường. Lựa chọn an toàn là để bộ hồ sơ nằm yên trong hộc tủ. Khi ấy, một cơ hội bứt phá có thể bị bỏ qua.
TS Nguyễn Khắc Giang