Những giá trị này đang được đưa vào du lịch, tạo thêm việc làm, thu nhập cho người dân; song để trở thành điểm du lịch đạt giá trị kinh tế cao và bền vững thì cần phải đầu tư tương xứng.
Từ những gì làng đang có
Ở thôn Mơ Hra-Đáp, xã Tơ Tung, du lịch cộng đồng đang được hình thành từ chính đời sống của người Ba Na. Nhà rông vẫn là không gian sinh hoạt chung; cồng chiêng, múa xoang, lễ hội, nghề dệt thổ cẩm, đan lát được người dân gìn giữ và đưa vào các hoạt động đón khách. Làng không tạo ra một không gian du lịch tách khỏi đời sống, mà khai thác những giá trị văn hóa vốn có thành sản phẩm phục vụ du khách. Trưởng thôn Mơ Hra-Đáp Đinh Văn Brếch cho biết, từ khi làm du lịch, bà con có thêm cơ hội giới thiệu văn hóa, sản phẩm và đời sống của chính mình với du khách. Người biết dệt có thêm việc, người đan lát có thêm đầu ra, đội cồng chiêng có thêm dịp biểu diễn. Những công việc vốn quen thuộc với đời sống buôn làng đang từng bước tạo thêm thu nhập cho người dân.
Mơ Hra-Đáp có quá trình chuẩn bị khá dài để chuyển sang làm du lịch. Tháng 3/2019, Ủy ban nhân dân tỉnh Gia Lai phê duyệt tiếp nhận Dự án “Di sản Kết nối” giai đoạn 1 do Hội đồng Anh tài trợ tại làng với kinh phí hơn 1,3 tỷ đồng. Dự án do Viện Nghiên cứu và Phát triển ngành nghề nông thôn Việt Nam thực hiện, hướng tới phát triển du lịch cộng đồng dựa trên những giá trị văn hóa của người Ba Na, đồng thời tạo thêm sinh kế cho người dân. Đến năm 2024, địa phương tiếp tục đầu tư hạ tầng và các điều kiện phục vụ du lịch. Cuối năm 2025, sản phẩm du lịch cộng đồng của làng được công nhận OCOP 3 sao. Những bước đi này cho thấy, để văn hóa trở thành sản phẩm du lịch cần bắt đầu từ chính đời sống của cộng đồng.
Tại làng Plei Ốp, phường Pleiku, những mái nhà dài, nhà sàn truyền thống, không gian cồng chiêng, múa xoang cùng nghề dệt, đan lát vẫn hiện diện như những nét đặc trưng của văn hóa Gia Rai. Tuy nhiên, du lịch cộng đồng tại đây vẫn chủ yếu đón khách theo đoàn hoặc theo chương trình đặt trước, trong khi sản phẩm trải nghiệm và sự tham gia của cộng đồng còn chưa tương xứng với tiềm năng. Để khắc phục điều này, địa phương đang chuyển dần từ mô hình du lịch “đến xem” sang “trải nghiệm và tương tác với văn hóa”.
Cuối năm 2025, làng Plei Ốp tổ chức tái hiện nghi lễ ăn hỏi truyền thống của người Gia Rai theo hướng để du khách trực tiếp tham gia. Trong trang phục truyền thống, khách hóa thân thành người thân của cô dâu, chú rể, cùng mang lễ vật, ghè rượu và thực hiện các nghi thức hỏi cưới theo phong tục địa phương. “Cách làm này giúp du khách không chỉ quan sát mà còn trực tiếp cảm nhận đời sống văn hóa của cộng đồng Gia Rai. Việc tái hiện nghi lễ vì thế từng bước trở thành sản phẩm trải nghiệm đặc sắc trong hành trình du lịch cộng đồng của làng Plei Ốp”, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Pleiku Nguyễn Ngọc Thông chia sẻ.
Cần những người biết kể câu chuyện của làng
Ở làng Kép 1, xã Ia Ly, chị H'Uyên Niê, Phó ban Quản lý du lịch cộng đồng là người trực tiếp tổ chức đón khách. Từ giới thiệu hoạt động trong làng đến đưa hình ảnh lên mạng xã hội, chị và cộng sự đang nỗ lực để câu chuyện văn hóa Gia Rai được lan tỏa, không chỉ khi có khách ghé thăm. Tại làng kháng chiến Stơr, xã Tơ Tung, anh Đinh Mỡi chọn cách tận dụng nền tảng số để quảng bá văn hóa, cảnh quan và hoạt động du lịch của cộng đồng Ba Na.
Trong khi đó, A Ngưi với homestay của mình bắt đầu đưa hình ảnh đời sống, không gian sinh hoạt và nét văn hóa làng lên internet, giúp du khách tiếp cận gần hơn trước khi đặt chân đến. Hiện nay, một số bạn trẻ như Aya Đak, Kpă Hnhung, Ksor Nam, Mang Ksor... sử dụng mạng xã hội để giới thiệu bản làng, trang phục, âm nhạc và những nét văn hóa truyền thống. Những nỗ lực ấy cho thấy, sức hút của du lịch cộng đồng ngoài di sản văn hóa sẵn có, còn ở cách người dân chủ động kể câu chuyện của mình, biến làng bản thành điểm đến sống động trong mắt du khách.
Một đoạn video đẹp hay một bức ảnh nhiều người xem chưa thể tạo thành sản phẩm du lịch. Làng có di sản nhưng cần người hiểu giá trị của di sản, biết tổ chức thành trải nghiệm và đưa sản phẩm đến đúng thị trường. Những người trẻ có khả năng sử dụng công nghệ, hiểu cách làm truyền thông có thể trở thành cầu nối giữa ngôi làng với du khách bên ngoài.
Để giá trị ở lại với cộng đồng
Du lịch cộng đồng bắt đầu có ý nghĩa khi người dân không đứng ngoài hoạt động của làng. Một bữa cơm phục vụ khách có thể bắt đầu từ những món quen thuộc, nhưng qua lời kể của người nấu, từng món ăn gợi mở câu chuyện về cách sống, mùa rẫy và tập quán qua nhiều thế hệ. Ở homestay, điều du khách nhớ có thể là buổi tối bên bếp lửa nghe kể chuyện về làng, về những người từng sống dưới mái nhà đó. Một tấm thổ cẩm bán được cũng tạo thêm động lực để người dệt tiếp tục gắn bó với khung cửi. Những giá trị ấy không ồn ào, nhưng tạo nên sự khác biệt của một ngôi làng du lịch.
Khi khách đến làng sử dụng dịch vụ do các đơn vị bên ngoài tổ chức, còn người dân chủ yếu biểu diễn hoặc bán một vài món hàng nhỏ lẻ, phần giá trị để lại cho cộng đồng sẽ không nhiều. Bởi vậy, điều quan trọng là sau mỗi lượt khách đến, bao nhiêu hộ dân có thêm thu nhập, bao nhiêu người có thêm việc làm và những nghề truyền thống nào có thể tiếp tục “sống” được. Muốn vậy, cách tổ chức phải thay đổi: Người dệt cần có đầu ra ổn định; người nấu ăn chủ động chuẩn bị nguyên liệu; homestay được kết nối với các đơn vị lữ hành; đội cồng chiêng và người hướng dẫn trải nghiệm có mức thù lao rõ ràng. Khi đó, du lịch sẽ trở thành việc chung của cộng đồng, thay vì hoạt động của một vài hộ có điều kiện đầu tư.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Gia Lai Nguyễn Thị Thanh Lịch cho biết, hiện nay, tỉnh đang triển khai nhiều đề án phát triển du lịch văn hóa cộng đồng, trong đó tập trung chuyển từ “bảo tồn tĩnh” sang “bảo tồn động”. Từ đó biến di sản thành “tài sản sống”, hiện diện trong đời sống đương đại. Với du lịch cộng đồng, người dân phải là chủ thể bảo tồn và quan trọng hơn là được hưởng lợi trực tiếp về kinh tế từ chính di sản mà mình luôn nỗ lực gìn giữ, phát huy giá trị.
LƯƠNG TÙNG