Rạng sáng 14/10, Denys Sienik, đại biện lâm thời Ukraine ở Washington, gửi một thông điệp khẩn tới các nghị sĩ Mỹ: Kiev đột ngột bị hạn chế sử dụng thiết bị Starlink chuyên dùng cho các hoạt động tác chiến của quân đội mà không rõ lý do.
Ông cảnh báo thay đổi này có thể tạo lợi thế cho Nga trên chiến trường, đồng thời khiến Ukraine gặp nhiều khó khăn hơn trong việc đánh chặn các cuộc tập kích từ đối phương. Binh sĩ Ukraine dựa vào Starlink để liên lạc, điều khiển các hệ thống vũ khí từ xa và thu thập thông tin tình báo.
Đến buổi sáng hôm đó, giới chức ở Kiev bắt đầu lo ngại kịch bản tồi tệ nhất, rằng Tổng thống Donald Trump đã chỉ đạo tỷ phú Elon Musk, chủ sở hữu SpaceX, đơn vị vận hành Starlink, bóp băng thông hệ thống vệ tinh cho Ukraine.
Ông Zelensky: Ukraine không nhận được tin tình báo về vụ tập kích Kiev
Tòa chung cư ở Kiev bị cháy sau cuộc tập kích của Nga ngày 13/10. Video: X/Anton Gerashchenko
SpaceX chưa đưa ra bình luận. Tuy nhiên, trên mạng xã hội, Musk cho hay những hạn chế đối với Starshield, nền tảng Starlink dành cho quân sự, là do Bộ Quốc phòng và chính quyền Tổng thống Trump quyết định.
"Hệ thống Starshield thuộc sở hữu và quyền kiểm soát của chính phủ Mỹ. Mọi hạn chế về tốc độ hay mức độ sử dụng đều do quân đội Mỹ và sau cùng là Tổng thống quyết định", ông viết, song không đề cập trực tiếp tới Ukraine.
Giới chức cấp cao châu Âu và Ukraine cho biết tình trạng gián đoạn truy cập hệ thống vệ tinh Starlink xảy ra ngay sau khi chính quyền Mỹ phát tín hiệu răn đe qua các kênh ngầm rằng nếu Ukraine không chịu ngồi vào bàn đàm phán hoặc chấp nhận các điều kiện hòa bình với Nga, Mỹ sẽ cắt hỗ trợ tình báo và ngừng cung cấp vũ khí. Tuy nhiên, giới chức Mỹ phủ nhận việc từng đưa ra những lời đe dọa như vậy.
Theo giới quan sát, dù chưa được xác thực, nghi vấn này là bằng chứng cho thấy quan hệ giữa Washington và Kiev đã rạn nứt nghiêm trọng như thế nào chỉ trong ba tuần qua, khi ông Trump cố tìm cách chấm dứt cuộc xung đột tại Ukraine.
Từ rạn nứt âm ỉ đến thỏa thuận gây sốc
Các quan chức Mỹ cho hay căng thẳng giữa ông Trump và ông Zelensky không phải bùng phát gần đây, mà đã âm ỉ từ cuộc gặp tại New York hồi tháng 9.
Tổng thống Zelensky khi đó tới Mỹ dự hội nghị Đại hội đồng Liên Hợp Quốc với tâm thế hoàn toàn tự tin. Quân đội Ukraine khi đó đã bẻ gãy các mũi tiến công của Nga trên chiến trường bằng chiến dịch phản công Vivaldi, còn bản thân ông cũng đã có nhiều cuộc trao đổi tích cực với Tổng thống Trump, như cuộc gặp thân tình tại hội nghị thượng đỉnh NATO hồi tháng 7.
Nhưng tại cuộc gặp bên lề Đại hội đồng LHQ hôm 22/9, mọi thứ diễn ra không thuận lợi. Ông Trump liên tục thúc ép ông Zelensky giải thích lý do Ukraine tập kích các nhà máy lọc dầu Nga, theo các nguồn tin am hiểu vấn đề.
Tổng thống Mỹ Donald Trump gặp Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky bên lề phiên họp của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ở New York ngày 22/9. Ảnh: Reuters
Với Ukraine, đánh vào hạ tầng năng lượng là chiến lược cốt lõi nhằm giáng đòn nặng nề vào kinh tế Nga, qua đó chặn đứng nguồn tài chính cho chiến dịch của Moskva. Theo giới phân tích, các cuộc tập kích liên tục bằng máy bay không người lái (UAV) do Ukraine tiến hành đã làm tê liệt 40-50% cơ sở lọc dầu của Nga.
Khi giá nhiên liệu ở Mỹ, đặc biệt là dầu diesel, leo thang, ông Trump lập tức đổ lỗi cho Ukraine, tuyên bố tình trạng này không liên quan đến cuộc chiến mà ông phát động với Iran. Tổng thống Mỹ tin rằng nếu Ukraine chấm dứt các cuộc tập kích vào nhà máy lọc dầu Nga, giá xăng dầu sẽ hạ nhiệt nhanh chóng.
Sau cuộc gặp ở New York, các nguồn thạo tin tiết lộ Tổng thống Mỹ đã 6 lần yêu cầu Ukraine dừng các đợt tập kích. Giới chức Ukraine khẳng định sẵn sàng đồng ý với bất kỳ thỏa thuận ngừng bắn năng lượng nào với Nga, nhưng do Moskva từ chối, họ quyết định không dừng lại.
Khi Ukraine vẫn tiếp tục chiến dịch tập kích, thái độ của Tổng thống Trump đối với Tổng thống Zelensky ngày càng trở nên gay gắt. Các nguồn tin cho hay ông tỏ ra bực bội vì Ukraine dùng nguồn lực tình báo do Mỹ cung cấp để nhắm vào hạ tầng xuất khẩu năng lượng của Nga, hành động mà ông tin rằng có thể giáng đòn trực tiếp vào túi tiền người tiêu dùng Mỹ.
Đầu tháng 10, phái đoàn cấp cao Ukraine và châu Âu đáp chuyến bay tới Miami gặp hai đặc phái viên của ông Trump là Jared Kushner và Steve Witkoff nhằm cứu vãn các cuộc đàm phán hòa bình. Cuộc thảo luận ngày 9/10 hướng tới việc đưa ra đề xuất mới khép lại chiến sự mà cả Nga lẫn Ukraine đều có thể chấp nhận.
Trong cuộc họp kéo dài 6 tiếng, Kushner và Witkoff tiết lộ Nhà Trắng đang xem xét một thỏa thuận mua dầu diesel với Nga. Thông tin này khiến giới chức Ukraine lẫn châu Âu không khỏi ngỡ ngàng. Hai đặc phái viên Mỹ cũng hối thúc Ukraine và các nước châu Âu lập tức xây dựng một gói đề xuất mới gửi tới Nga nhằm tìm cách chấm dứt chiến sự, theo các nguồn tin giấu tên.
Ngay trong ngày hôm đó, ông Trump điện đàm 90 phút với Tổng thống Nga Vladimir Putin, rồi công bố thỏa thuận mua hàng triệu tấn dầu diesel của Nga.
Ngay sau tuyên bố, nhiều nghị sĩ Cộng hòa đã lập tức gọi điện tới Nhà Trắng bày tỏ giận dữ. Họ cho rằng thỏa thuận này trao chiến thắng cho Nga mà không đổi lại bất kỳ nhượng bộ nào, đồng thời đi ngược lại đạo luật năm 2022 vốn cấm Mỹ nhập khẩu năng lượng Nga nếu chưa tham vấn quốc hội.
Khi Ukraine chưa hết ngỡ ngàng với thỏa thuận diesel, Tổng thống Trump hôm 11/10 tuyên bố trên mạng xã hội về một lệnh ngừng bắn năng lượng giữa Nga và Ukraine mà ông khẳng định có hiệu lực ngay lập tức. Nhưng không lâu sau, Nga đã tập kích một nhà máy điện ở thành phố Kharkov của Ukraine.
Khi được hỏi về những vụ vi phạm lệnh ngừng bắn, ông Trump đáp: "Họ đồng ý rồi. Biết vì sao không? Vì tôi bảo họ phải đồng ý. Thế thôi. Họ chấp thuận vì tôi bảo họ chấp thuận và vụ này kiểu gì cũng phải dẹp gọn".
Bị đồng minh 'phản bội'
Tổng thống Zelensky ban đầu phản ứng thận trọng với thỏa thuận diesel của ông Trump, cho rằng nó sẽ là "món quà" cho Nga mà không có bất cứ ràng buộc nào để hướng tới kết thúc chiến sự.
Ông sau đó tuyên bố sẵn sàng thực hiện "lệnh ngừng bắn năng lượng" do ông Trump thông báo, dù chưa được Mỹ thảo luận trước. Nhưng sự kiên nhẫn của ông chạm giới hạn khi Nga tiếp tục tiến hành các cuộc tập kích vào lưới điện Ukraine, tuyên bố nước này có quyền đáp trả.
Tòa nhà ở thủ đô Kiev, Ukraine, bốc cháy sau một cuộc tập kích hôm 2/10. Ảnh: AFP
Đáp lại, ông Trump yêu cầu Ukraine "chọn lãnh đạo mới" với lý do ông Zelensky "từ chối thực thi các đề xuất chấm dứt chiến sự".
Hệ quả là Ukraine giận dữ, các đồng minh của Mỹ bàng hoàng, còn đảng Cộng hòa tiếp tục chia rẽ sâu sắc trước chính sách đối ngoại khó đoán mà Tổng thống Trump theo đuổi.
"Đây là vấn đề nghiêm trọng và chúng tôi sẽ làm mọi cách để khắc phục", hạ nghị sĩ Cộng hòa Brian Fitzpatrick cho hay. Ông khẳng định quốc hội sẽ can thiệp nếu chính phủ Mỹ thực sự đã siết tốc độ truy cập các thiết bị Starlink chuyên dụng cho quân đội của Ukraine.
"Nếu chúng ta cắt đường truyền của Ukraine, hậu quả sẽ giáng xuống ngay lập tức, cứ chờ mà xem", ông nói.
Khi được hỏi cụ thể về các biện pháp có thể áp dụng, Fitzpatrick cho biết quốc hội có thể đóng băng ngân sách của bất kỳ cơ quan liên bang nào chịu trách nhiệm. "Họ sẽ không nhận được một xu ngân sách nếu không làm tròn nhiệm vụ", ông nhấn mạnh.
Tổng thống Trump (phải) đón tiếp Tổng thống Putin tại Alaska hồi tháng 8/2025. Ảnh: AP
Trả lời phỏng vấn ngày 14/10, Tổng thống Zelensky thừa nhận cảm thấy "bị phản bội" trước thỏa thuận mua dầu diesel giữa Mỹ và Nga. "Thật đáng tiếc khi chúng tôi đang mất đi một đối tác mạnh mẽ", ông nói. "Chúng tôi không thể yếu đuối. Yếu đuối đồng nghĩa với không thể tồn tại".
Trong một tuyên bố, đại diện Nhà Trắng khẳng định "Tổng thống cùng đội ngũ vẫn cam kết tiếp tục đóng vai trò kiến tạo nhằm chấm dứt chiến sự giữa Nga và Ukraine, đồng thời ông vẫn lạc quan về khả năng hai bên đạt thỏa thuận hòa bình cuối cùng".
Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)