"Nói thẳng ra, chúng ta đang đối mặt với một mớ hỗn loạn", Thủ tướng Pháp Sebastien Lecornu ngày 19/10 phát biểu, đề cập tới làn sóng biểu tình hồi cuối tuần qua tại nước này.
Theo bình luận viên Tim Lister từ CNN, nhận định của Thủ tướng Lecornu có lẽ còn quá nhẹ nhàng với những gì sẽ xảy ra tiếp theo. Sau làn sóng bạo loạn gây thiệt hại hàng trăm triệu USD, Pháp đang phải đối mặt với chuỗi khủng hoảng chồng chất, từ làn sóng bạo lực đô thị, bế tắc chính trị cho đến suy thoái kinh tế.
Cảnh sát chống bạo loạn Pháp đối đầu một người biểu tình ở thủ đô Paris hôm 17/10. Ảnh: Reuters
Biểu tình bùng phát tại hàng loạt thành phố lớn trên khắp cả nước từ hôm 17/10, với hơn 500.000 người tham gia, để phản đối tình trạng vật giá tăng cao và đòi cải thiện chất lượng dịch vụ công. Các cuộc tuần hành ban đầu diễn ra ôn hòa, nhưng nhiều phần tử quá khích bắt đầu xuất hiện, kích động bạo lực và đối đầu với cảnh sát.
Nạn hôi của diễn ra tràn lan khắp Paris, Marseille, Bordeaux cùng nhiều thành phố khác, trong khi tòa thị chính Limoges, công trình từng đứng vững qua hai cuộc chiến tranh thế giới, đã bị phóng hỏa và gần như bị thiêu rụi.
Làn sóng bạo lực bùng nổ sau nhiều tuần biểu tình của học sinh, sinh viên Pháp trước tình trạng trường lớp xuống cấp, thiếu giáo viên và cơ hội việc làm u ám. Trước đó, các cuộc bãi khóa từ đầu niên khóa mùa thu cũng khiến hơn 6.000 người bị bắt và hơn 100 trường học bị đập phá.
Đến nay, 2.400 người đã bị bắt vì tham gia bạo loạn. Bộ trưởng Nội vụ Laurent Nuñez cũng nộp đơn xin từ chức do lực lượng cảnh sát không thể kiểm soát các hành vi bạo lực. Chính phủ Pháp đã áp lệnh giới nghiêm ban đêm ở một số thành phố và sẵn sàng ban bố tình trạng khẩn cấp để đối phó biểu tình bạo lực.
Khủng hoảng có thể lắng xuống trong vài ngày, trước khi các cuộc biểu tình khác được lên kế hoạch vào cuối tuần này. Thậm chí đến tháng 11, nhiều công đoàn còn dự định phát động đình công, đẩy nước Pháp vào tương lai đầy bất định.
Chia rẽ chính trị
Một phần nguyên nhân khiến cuộc khủng hoảng trở nên dai dẳng bắt nguồn từ chính những chia rẽ trong giới chính trị Pháp, Lister từ CNN nhận định.
Phát biểu trên truyền hình quốc gia hôm 18/10, Tổng thống Emmanuel Macron đã lên án bạo lực, song không đưa ra giải pháp hay hành động nào nhằm xoa dịu tình hình. Thay vào đó, ông cảnh báo các chính trị gia không lợi dụng bất ổn để trục lợi.
Việc cảnh sát nên sử dụng vũ lực ở mức độ nào để đối phó với người biểu tình quá khích cũng châm ngòi nhiều tranh cãi chính trị. Ứng viên tổng thống Pháp theo xu hướng cực tả Jean-Luc Mélenchon chỉ trích cảnh sát quá mạnh tay với người biểu tình, cho rằng đây là nguyên nhân "châm ngòi hỗn loạn".
Đáp lại, Thủ tướng Lecornu nhấn mạnh "bạn không thể vừa kêu gọi chấm dứt bạo lực vừa dung túng cho những kẻ thực hiện hành vi đó". Tuy nhiên, chính phủ cũng không thể làm theo lời kêu gọi "trấn áp thẳng tay" mà phe cực hữu đưa ra.
Marine Le Pen, ứng viên tổng thống thuộc đảng cực hữu Tập hợp Quốc gia, lại lập tức chĩa mũi nhọn vào vấn đề nhập cư khi quy trách nhiệm bạo lực cho các nhóm thanh niên bất hảo tại những khu ngoại ô nghèo, nơi tập trung đông đảo dân nhập cư.
"Đất nước chúng ta đang bị kẹp giữa gọng kìm với một bên là bạo lực và một bên là bất lực", bà tuyên bố, ngầm khẳng định chỉ có "bàn tay sắt" của mình mới có thể lập lại trật tự trước những hỗn loạn dưới thời Tổng thống Macron.
Chủ tịch đảng Tập hợp Quốc gia Jordan Bardella "đổ thêm dầu vào lửa" khi yêu cầu xếp "các lực lượng dân quân Antifa, những nhóm cực tả quá khích và các nhóm Black Bloc" vào danh sách tổ chức khủng bố.
Black Bloc là những nhóm người thường mặc đồng phục hoặc quần áo màu đen và bịt mặt trong các cuộc biểu tình nhằm che giấu danh tính.
Xe hơi bị đốt phá trong bạo loạn ở Paris hôm 18/10. Ảnh: AFP
Giới phân tích nhận định mối rạn nứt chính trị trên, vốn từng khiến quốc hội Pháp tê liệt sau thất bại của cuộc bầu cử sớm hồi năm 2024, nhiều khả năng sẽ còn kéo dài và chính là gốc rễ khiến nước này ngày càng chia rẽ.
Phe trung dung tại Pháp gần như đã tan biến, tạo cơ hội cho đảng cực hữu Tập hợp Quốc gia của ông Bardella và đảng cực tả Nước Pháp Bất khuất của ông Mélenchon khai thác làn sóng phẫn nộ của công chúng. Nỗi bất bình càng sục sôi khi các đời thủ tướng do Tổng thống Macron lựa chọn đều bất lực trong việc thông qua ngân sách chính phủ, do vấp phải sự phản đối của các phe cánh đối lập trong quốc hội.
Trong cuộc bầu cử tổng thống Pháp sắp tới, phe trung dung của Tổng thống Macron có hai ứng viên nổi bật là cựu thủ tướng Gabriel Attal và cựu thủ tướng Edouard Philippe, nhưng triển vọng của họ ngày càng bị lu mờ bởi các bất ổn về chính trị, kinh tế của nước Pháp.
"Việc phe trung dung có quá nhiều ứng viên sẽ khiến tệp cử tri bị xé lẻ, rốt cuộc sẽ dọn đường cho ứng viên cực hữu hoặc cực tả giành chiến thắng", giáo sư lịch sử Pháp hiện đại Robert Zaretsky viết trên tạp chí Atlantic.
Tương lai ảm đạm
Cuộc khủng hoảng hiện tại càng làm trầm trọng thêm tình trạng chia rẽ sâu sắc trong xã hội Pháp. Bên cạnh nỗi bàng hoàng và phẫn nộ trước làn sóng bạo loạn cuối tuần qua, một bầu không khí buông xuôi đang bao trùm khắp đất nước. Trong cuộc thăm dò gần đây của Ipsos-BVA, tới 85% người được hỏi cho rằng Pháp đang trên đà suy thoái và 98% tỏ ra bất mãn với thực trạng đất nước hiện nay.
Hỏa hoạn tại tòa thị chính thành phố Limoges trong cuộc bạo loạn ngày 17/10. Ảnh: AFP
Dù ai lên nắm quyền tiếp theo tại Pháp, họ sẽ ngày càng bị thu hẹp dư địa chính sách, kể cả khi thành lập được một liên minh cầm quyền ổn định, Zaretsky nhận xét.
Nền kinh tế Pháp đang đứng im. Nông dân điêu đứng vì một mùa hè nắng nóng đỉnh điểm và khô hạn kéo dài, trong khi giá năng lượng toàn cầu leo thang tiếp tục đẩy lạm phát lên cao.
Du lịch vẫn là nguồn thu chủ lực của Pháp, nhưng những video ghi lại cảnh bạo loạn tràn ngập đường phố lan truyền khắp thế giới hai ngày qua có thể khiến nhiều du khách e ngại.
Giới doanh nghiệp Pháp đang không khỏi lo ngại trước tình trạng mất phương hướng và thiếu quyết đoán của chính phủ. Đầu tư đã giảm khoảng 1% trong nửa đầu năm nay khi lãi suất leo thang.
Nhưng trên tất cả, gánh nặng nợ công vẫn là bóng ma ám ảnh mọi người.
"Pháp đang gánh một trong những khoản nợ công cao nhất châu Âu, và tình trạng bế tắc chính trị khiến chúng tôi dự báo khối nợ này sẽ tiếp tục phình to", giới nghiên cứu tại Oxford Economics nhận định hồi tháng 7.
Tỷ lệ nợ trên tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Pháp đã tăng lên 119% vào quý II năm nay, gấp đôi mức trần quy định của Liên minh châu Âu (EU).
"Tình trạng chia rẽ chính trị nhiều khả năng sẽ còn kéo dài tới tận sau cuộc bầu cử tổng thống năm 2027, đồng nghĩa chính phủ tiếp theo của Pháp sẽ tiếp tục trì hoãn xử lý cuộc khủng hoảng tài chính công", Oxford Economics đánh giá. Điều này sẽ "kéo dài bầu không khí bất ổn hiện nay, đè nặng lên niềm tin tiêu dùng và nhu cầu nội địa".
Người đàn ông đeo mặt nạ phòng độc để tránh khói hơi cay trong cuộc biểu tình phản đối chi phí sinh hoạt đắt đỏ tại Quảng trường Terreaux, thành phố Lyon, Pháp, hôm 17/10. Ảnh: AFP
Khi lên nắm quyền, Tổng thống Macron từng được kỳ vọng là "liều thuốc giải" cho căn bệnh mà người Pháp gọi là "déclinisme", thuật ngữ ám chỉ tâm lý sợ suy thoái, lần đầu xuất hiện trong từ điển Larousse năm 2016.
"Ông ấy mang tới một thông điệp vô cùng tích cực, mang tính xây dựng và tràn đầy hy vọng vào tương lai. Ông ấy chứng minh rằng nước Pháp vẫn còn một diện mạo khác", bài bình luận trên nhật báo Le Soir của Bỉ từng nhận xét về Tổng thống Macron hồi năm 2017.
Tổng thống Macron tái đắc cử nhiệm kỳ thứ hai vào tháng 4/2022, sau khi đánh bại ứng viên cực hữu Le Pen ở vòng hai với khoảng 58% số phiếu bầu. Nhưng kết quả các cuộc thăm dò dư luận gần đây cho thấy tỷ lệ ủng hộ ông Macron chỉ còn ở mức 15-17%, khi chính phủ của ông không tìm ra lời giải cho bài toán nợ công.
Chính phủ Pháp liên tục "vung tay" cho các chính sách trợ cấp, trong khi nguồn thu không đủ bù đắp, khiến dư địa ngân sách phục vụ các mục tiêu phát triển trở nên eo hẹp hơn bao giờ hết. Trong khi đó, cuộc sống của người dân ngày càng khó khăn khi lạm phát leo thang.
"Tâm lý sợ suy thoái vẫn là nỗi lo hiện hữu trên mỗi người dân Pháp, những người ngày càng đòi hỏi nhiều hơn ở một bộ máy nhà nước đang kiệt quệ và cạn kiệt nguồn lực", Lister bình luận.
Vũ Hoàng (Theo CNN, AFP, Reuters)