Bảo tàng của những cựu tù Phú Quốc ở Thủ đô

"Đó là đồng đội tôi. Họ hy sinh để tôi được sống, có sống mới có gia đình hôm nay", ông đáp.

Vào những ngày đầu 2006, ông Bảng trở lại một số nghĩa trang lớn, chiến trường xưa lấy nắm đất mang về quê Nam Triều, huyện Phú Xuyên, Hà Tây cũ. Đất với chân hương đặt trong Bảo tàng Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt tù đày, hình thành trên 2.000 m2 đất tư gia ở vùng ngoại ô, cách trung tâm Hà Nội hơn 40 km.

Ông Bảng bị địch bắt tháng 5/1968 trong đợt hai chiến dịch Mậu Thân rồi bị đày ra Phú Quốc - nơi từng được ví như địa ngục của hơn 40.000 tù nhân, phần lớn là chiến sĩ cách mạng. Người lính giải phóng quân thuộc diện "chăm sóc đặc biệt", phải chịu những trận đòn thù và chỉ được trao trả sau 4 năm 8 tháng khi Hiệp định Paris ký kết. Ông trở về miền Bắc với di chứng thương tật 81%.

Từ năm 1985 khi làm Phó ban liên lạc tù binh Việt Nam, ông cùng đồng đội tham gia tìm kiếm được hàng nghìn hài cốt liệt sĩ bị địch thủ tiêu tại nhà tù Phú Quốc. Có những bộ hài cốt vẫn còn đinh găm trên thân thể, nhắc ông luôn nhớ người không thể trở về và những tháng năm trong nhà ngục. Ông Bảng từ đó bắt đầu sưu tầm hiện vật, kỷ vật của những người bị giặc bắt, tù đày.

Ban đầu, ông lập phòng truyền thống tại nhà, hoạt động theo phương châm bốn tự: tự nguyện, tự túc, tự quản và tự chịu trách nhiệm. Nghe đồng đội kể ai còn giữ kỷ vật, ông lại tìm đến xin mang về. Người trao tặng phần lớn là cựu tù Phú Quốc, cũng có khi là thân nhân người đã khuất. Những cuốn nhật ký thấm máu, lá thư viết vội, chiếc bát ăn cơm những năm tháng lao tù lần lượt được đưa về.

Khi hiện vật nhiều lên, ông Bảng tính đến nơi rộng hơn để trưng bày, bảo quản những gì đã sưu tầm. Một số cán bộ văn hóa Hà Tây cũ đến tham quan, hỗ trợ ông hoàn thiện hồ sơ thành lập bảo tàng. Tháng 11/2006, Bảo tàng Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt tù đày ra đời theo quyết định của tỉnh Hà Tây cũ.

2.000 m2 đất tư gia ông tự nguyện hiến làm bảo tàng dấy lên những băn khoăn trong gia đình khi ấy. Bốn người con chuyển ra khu tập thể cách nhà hơn ba cây số tìm nơi an cư mới. Sau hai thập kỷ, người thân, bạn bè và người dân quanh vùng dần hiểu, ủng hộ việc ông Bảng đang làm. Toàn bộ đồng lương thương binh hạng 1 ông dồn vào nơi này.

Mười gian trưng bày hơn 5.000 hiện vật được sắp xếp theo chuyên đề, tái hiện một phần ký ức chiến tranh, từ đường Trường Sơn đến nhà lao Phú Quốc. Một phần chân thực về xà lim, chuồng cọp, các phương thức tra tấn được dựng lại qua mô hình và câu chuyện của các cựu chiến binh hiện làm việc tại đây.

Hỗ trợ ông Bảng duy trì hoạt động của bảo tàng là gần 20 cựu chiến binh, nhiều người trong số đó từng là cựu tù Phú Quốc. Mỗi người một việc, người thì bảo quản hiện vật, người đón khách tham quan. Phần lớn đã nghỉ hưu hàng chục năm, người nhà gần đi xe máy, người ở xa bắt xe bus đến mỗi ngày.

Gắn bó với bảo tàng 13 năm, ông Nguyễn Đình Quốc sáng đi chiều về, trên hai lượt xe bus hơn 80 km từ Hoàng Mai tới Nam Triều. Người đi đường quen mặt cụ ông 85 tuổi tóc bạc trắng, vai đeo túi lững thững xuống điểm chờ xe. Thấy ông, có người dừng lại cho đi nhờ gần 3 km còn lại đến bảo tàng.

Ông Quốc từng là lính hải quân phục vụ trên những chuyến tàu không số đưa hàng từ miền Bắc tập kết vào Nam. Ông bị địch bắt năm 1970 rồi đày ra Phú Quốc, trao trả về sau Hiệp định Paris năm 1973. Người cựu binh lần đầu tham quan bảo tàng năm 2013 rồi quyết định gắn bó sau lần tham gia tìm kiếm thông tin về đồng đội là liệt sĩ đặc công.

Mỗi ngày, ông Quốc cùng các đồng đội quét dọn khuôn viên rộng 2.000 m2, bảo quản hiện vật, chuẩn bị đón khách. Công việc được chia theo ca, mỗi người làm hai ngày rồi nghỉ hai ngày, đón khách bất kể lễ Tết. Khi có sự kiện, những người lính già có mặt đầy đủ. Khách đến đông nhất vào những ngày kỷ niệm 30/4, 27/7, 2/9 hay 22/12. Các cựu chiến binh trở thành hướng dẫn viên đặc biệt, giới thiệu hiện vật, kể chuyện bằng chính ký ức đời mình.

Ông Quốc vẫn tự rèn luyện cách thuyết minh câu chuyện sao cho phù hợp với độ tuổi khách tham quan. Bảo tàng ở ngoại thành thường xuyên đón khách nước ngoài - những người thích tìm hiểu lịch sử, văn hóa dân tộc khác bằng trải nghiệm riêng. Không thạo ngoại ngữ, nhưng bất đồng ngôn ngữ không làm khó được người cựu chiến binh. Con gái làm việc trong lĩnh vực công nghệ hướng dẫn ông sử dụng phần mềm dịch thuật bằng Al. Khách nói, phần mềm dịch lại. Ông trả lời, khách nghe qua bản dịch. Qua "phiên dịch" Al, người cựu chiến binh vẫn có cách kể chuyện của riêng mình.

Cũng như ông Quốc, ông Kiều Văn Uỵch 20 năm qua đều đặn đi xe máy đến bảo tàng phụ việc. Cựu chiến binh 78 tuổi từng bị giam chuồng cọp những năm tù đày ở Phú Quốc và được trao trả năm 1973. Những ngày đầu, ông Uỵch đến cho "đỡ buồn chân tay" sau hưu trí. Nhưng gắn bó đủ lâu, ông "thấy vui khỏe" khi mỗi ngày đều được gặp đồng đội.

Những cựu chiến binh như ông Quốc, ông Uỵch thích công việc ở đây vì góp một phần lưu giữ ký ức để người trẻ không lãng quên xương máu tiền nhân. Đó cũng là nơi họ được gặp đồng đội - những người cùng đi qua đoạn đời sinh tử. Có những việc không dễ giãi bày với con cái, nhưng với đồng đội họ có thể kể chuyện "trên trời dưới đất", tương trợ nhau khi nhà có việc.

"Quan trọng nhất là thấy tuổi già có ích, tinh thần thoải mái hơn, sống khỏe hơn", ông Quốc nói về lý do gắn bó.

Từ gian phòng truyền thống đến bảo tàng 5.000 hiện vật hôm nay là nửa cuộc đời ông Bảng vun đắp. Nhưng duy trì chưa bao giờ là dễ khi nguồn kinh phí hỗ trợ khoảng 80 triệu đồng mỗi năm chủ yếu bảo quản hiện vật. Kinh phí eo hẹp, các cựu chiến binh tìm cách co kéo.

Người cựu tù Phú Quốc quả quyết chưa bao giờ hối hận vì hiến đất, bỏ tiền làm bảo tàng. Điều ông đau đáu là chưa biết ai sẽ tiếp nối công việc đang làm khi những người lính đang ngày một già đi.

Hồng Chiêu