Những báu vật ẩn mình dưới tán rừng
Trong chuyến tuần tra rừng kéo dài 8 ngày hồi tháng 7 vừa qua, anh Vi Đức Anh (cán bộ kiểm lâm Vườn quốc gia Pù Mát, Nghệ An) có một cuộc gặp đặc biệt. Giữa cánh rừng già, một cá thể khỉ mặt đỏ bất ngờ xuất hiện trên tán cây. Thay vì lập tức bỏ chạy khi thấy người, con vật đứng lại quan sát rồi từ từ tiến đến gần đoàn kiểm lâm.
Anh Đức Anh đưa tay về phía con khỉ, giữ thái độ nhẹ nhàng để nó không hoảng sợ. Sau một lúc, con vật vẫn quanh quẩn bên những người đi rừng. Cuộc gặp gỡ kéo dài gần một giờ trước khi đoàn tiếp tục hành trình. “Nhiều năm đi tuần rừng, lần đầu tiên tôi chứng kiến khỉ mặt đỏ mạnh dạn tiếp cận con người như vậy”, anh Đức Anh kể.
Theo ông Lê Anh Tuấn - Giám đốc Vườn quốc gia Pù Mát, có thể cá thể khỉ này từng được cứu hộ, chăm sóc trước khi trở về tự nhiên. Cũng có khả năng nó nhận ra những người làm nhiệm vụ bảo vệ rừng nên không quá sợ hãi. Dù nguyên nhân là gì, cuộc gặp ấy vẫn để lại ấn tượng sâu sắc với những người gắn bó cùng đại ngàn.
Nằm ở miền Tây Nghệ An, thuộc Khu dự trữ sinh quyển thế giới Tây Nghệ An, Vườn quốc gia Pù Mát có diện tích hơn 94.000 ha, sở hữu hệ sinh thái rừng tự nhiên phong phú. Theo số liệu điều tra được cung cấp, nơi đây có 2.494 loài thực vật bậc cao và gần 1.000 loài động vật. Trong số đó có nhiều loài quý hiếm cần được ưu tiên bảo tồn.
Sự giàu có của Pù Mát không dễ nhận ra chỉ qua những bước chân đầu tiên vào rừng. Có loài thú chỉ xuất hiện khi màn đêm buông xuống, có loài chim ẩn mình trên những tầng cây cao, có sinh vật lặng lẽ di chuyển dưới lớp lá mục. Cánh rừng tưởng chừng yên ắng thực chất luôn vận động với vô vàn những vòng đời nối tiếp nhau.
Những cuộc điều tra đa dạng sinh học gần đây đã giúp hé lộ phần nào thế giới ấy. Các nhà nghiên cứu phối hợp với Ban Quản lý Vườn quốc gia Pù Mát sử dụng bẫy ảnh, thiết bị ghi âm tự động, khảo sát theo tuyến và ghi nhận dấu vết để xác định sự hiện diện của các loài động vật hoang dã.
Kết quả điều tra ghi nhận nhiều loài có giá trị bảo tồn cao như mèo gấm, cầy vòi mốc, lửng lợn, nai, sơn dương, gà lôi trắng và thỏ vằn Trường Sơn. Những hình ảnh thu được từ bẫy ảnh cho thấy nhiều loài thú vẫn đang sinh sống trong các khu rừng của vườn quốc gia.
Theo ông Lê Anh Tuấn, các kết quả khảo sát là tín hiệu tích cực, cho thấy hệ sinh thái rừng vẫn duy trì được giá trị đa dạng sinh học. Đây cũng là cơ sở khoa học quan trọng để xây dựng kế hoạch bảo tồn, theo dõi sự biến động của các loài và xác định những khu vực cần ưu tiên bảo vệ.
Trong số những báu vật của Pù Mát, Sao la vẫn là cái tên gợi nhiều hy vọng. Năm 1998, hình ảnh loài thú cực kỳ quý hiếm này từng được ghi nhận tại đây. Từ đó đến nay, các nhà nghiên cứu vẫn mong tìm thêm bằng chứng về sự tồn tại của loài vật được ví như “kỳ lân châu Á” giữa những cánh rừng Trường Sơn.
Bên cạnh động vật, Pù Mát còn lưu giữ thế giới thực vật đa dạng với nhiều tầng cây, dây leo, cây bụi và thảm thực vật dưới tán. Có những loài mang giá trị dược liệu, có những cây gỗ quý cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Sự đan xen của các tầng thực vật tạo nên nơi trú ngụ, nguồn thức ăn cho động vật, đồng thời duy trì khả năng tái sinh của cả hệ sinh thái.
Giá trị của rừng vì thế không chỉ nằm ở từng loài riêng lẻ, mà còn ở mối liên kết giữa cây cối, động vật, đất và nước. Mỗi mắt xích đều góp phần duy trì sự cân bằng tự nhiên. Khi một loài biến mất hoặc sinh cảnh bị thu hẹp, những thành phần khác cũng có thể chịu tác động.
Bỏ nghề săn thú, giữ rừng cho tương lai
Để những báu vật ấy tiếp tục tồn tại, phía sau các kết quả điều tra khoa học là những chuyến tuần tra nối dài qua dốc cao, suối sâu và công việc âm thầm của lực lượng kiểm lâm.
Theo ông Nguyễn Diên Quang - Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm Pù Mát, hơn chục năm trước, bẫy thú từng xuất hiện dày đặc trong nhiều khu vực rừng. Mỗi chuyến tuần tra, lực lượng chức năng thu gom được rất nhiều bẫy với đủ chủng loại. “Bây giờ đã khác, rừng không còn là nơi kiếm sống và tiêu khiển của thợ săn. Họ đã bỏ nghề”, ông Quang chia sẻ.
Sự thay đổi ấy không đến trong ngày một ngày hai. Pù Mát có ba mặt tiếp giáp khu dân cư, trong khi vùng lõi còn gần 250 hộ đồng bào Đan Lai sinh sống từ nhiều đời. Trước đây, cuộc sống của một bộ phận người dân phụ thuộc vào rừng. Săn bắt thú, đặt bẫy hay khai thác gỗ từng gắn với tập quán và nhu cầu mưu sinh.
Muốn bảo vệ rừng lâu dài, chỉ ngăn chặn vi phạm là chưa đủ. Người dân cần có sinh kế ổn định để không phải dựa vào việc khai thác tài nguyên trái phép. Đây cũng là hướng đi được Pù Mát chú trọng trong nhiều năm qua.
Cùng với tuần tra, kiểm soát, lực lượng chức năng tăng cường tuyên truyền, vận động người dân tham gia bảo vệ rừng. Các chương trình giao khoán bảo vệ rừng, chi trả dịch vụ môi trường rừng và những cơ chế hỗ trợ liên quan đã tạo thêm nguồn thu cho cộng đồng sống ven rừng.
Theo ông Quang, năm nay, hơn 3.200 hộ dân sống ven rừng dự kiến được chi trả hơn 52 tỷ đồng từ các nguồn này. Nguồn lực ấy giúp người dân có thêm thu nhập, đồng thời tạo động lực để họ gắn bó với công việc giữ rừng.
Từ chỗ có người vào rừng săn thú, tìm gỗ, nay ngày càng có thêm những người cùng kiểm lâm phát hiện, tháo gỡ bẫy và báo tin khi thấy dấu hiệu xâm hại tài nguyên. Sự chuyển đổi ấy không chỉ giúp giảm áp lực lên động vật hoang dã mà còn cho thấy nhận thức của cộng đồng đang dần thay đổi.
Khi lợi ích của người dân gắn với việc bảo vệ rừng, đại ngàn không còn đơn thuần là nơi cung cấp nguồn sống trước mắt, mà trở thành tài sản cần gìn giữ cho hôm nay và mai sau.
Công tác bảo tồn cũng không dừng lại ở việc ngăn chặn săn bắt. Những cá thể động vật bị thương, mắc bẫy hoặc được người dân tự nguyện giao nộp cần được cứu hộ, chăm sóc trước khi có thể trở về môi trường tự nhiên.
Tại trung tâm cứu hộ của vườn, các cá thể hoang dã được kiểm tra, điều trị và theo dõi nhằm tăng cơ hội phục hồi. Với mỗi con vật được trở về rừng, thành quả không chỉ là thêm một cá thể được cứu sống. Đó còn là minh chứng cho nỗ lực khắc phục những tổn thương mà con người từng gây ra cho thiên nhiên.
Dẫu vậy, những nguy cơ đối với động vật hoang dã vẫn chưa chấm dứt. Săn bắt trái phép, bẫy thú và suy giảm sinh cảnh có thể khiến các loài vốn hiếm gặp ngày càng khó tồn tại. Bởi thế, bảo tồn Pù Mát đòi hỏi sự kiên trì của lực lượng chức năng, sự đồng hành của cộng đồng và những nghiên cứu khoa học được duy trì thường xuyên.
Giữa đại ngàn, những người đi tuần có thể lại bắt gặp một đàn khỉ chuyền cành, dấu chân thú bên bờ suối hay tiếng chim vọng ra từ tầng cây cao. Những khoảnh khắc ấy bình dị nhưng mang ý nghĩa lớn lao, thiên nhiên vẫn còn cơ hội tiếp nối sự sống.
Báu vật lớn nhất của Pù Mát không chỉ là những loài thú quý hiếm hay hàng nghìn loài cây đang hiện diện. Đó còn là cánh rừng vẫn giữ được sức sống, những con người đã chọn trở thành người bảo vệ rừng và niềm hy vọng rằng các thế hệ mai sau vẫn được sống bên màu xanh bền bỉ của đại ngàn miền Tây xứ Nghệ.