Mùng 2 Tết, ông Trần Phú Cương (bí danh Năm Mộc) cùng đồng đội được giao nhiệm vụ tiến công Đài Phát thanh Sài Gòn trong Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Khi tiếng súng tại đây vừa lắng xuống, thi thể ông Cương được kéo ngang qua căn nhà số 65 Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Bà Trần Thị Út (SN 1934) - vợ ông - nhận ra ngay chồng mình.
Bà Út muốn bước ra nhận nhưng rồi phải dừng lại. Chỉ cần để lộ mối quan hệ với ông Cương, căn nhà có thể bị phát hiện, những người đang ẩn náu bên dưới cũng có thể gặp nguy hiểm.
Bà đứng lặng sau cánh cửa, cố tỏ ra bình thường, cắn răng nhìn thi thể chồng bị kéo đi xa dần. Trong hoàn cảnh ấy, bà buộc phải nuốt nước mắt vào trong...
Căn nhà số 65 Nguyễn Bỉnh Khiêm của vợ chồng ông Cương, bà Út chỉ cách Đài Phát thanh Sài Gòn khoảng 100m, bên dưới nền nhà là căn hầm bí mật cất giấu vũ khí của lực lượng Biệt động Sài Gòn.
Trước giờ xuất quân trong Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, đây cũng là nơi các chiến sĩ tập kết, kiểm tra súng đạn và chuẩn bị cho trận đánh.
Tiệm may áo dài và căn hầm bí mật dưới sàn nhà
Gần 60 năm sau Mậu Thân 1968, ở căn nhà nằm sâu trong một con hẻm trên đường Nguyễn Xí (TPHCM), bà Út chống chiếc ghế tập đi bốn chân, tập tễnh từng bước ra tiếp khách. Tuổi ngoài 90 khiến đôi chân bà yếu đi, tai không còn nghe rõ, trí nhớ cũng giảm nhiều, ký ức giờ đây hiện về từng quãng, có khi không còn trọn vẹn.
"Mậu Thân 1968 không phải chuyện trong một ngày, mà là mấy năm trời chuẩn bị hầm, vũ khí rồi mới tới trận đánh ghi vào sử sách", bà Út mở đầu câu chuyện.
Bà Trần Thị Út - vợ chiến sĩ Biệt động Sài Gòn Trần Phú Cương - nay đã ngoài 90 tuổi (Ảnh: Mộc Khải).
Trước khi trở thành cơ sở phục vụ lực lượng Biệt động Sài Gòn, căn nhà số 65 Nguyễn Bỉnh Khiêm là nơi vợ chồng bà Út cùng 5 người con sinh sống, làm ăn. Bà học nghề may, sau đó cùng em gái mở tiệm chuyên may áo dài. Ban ngày, tiếng máy may đều đặn vang lên, khách ra vào thường xuyên. Nhìn từ bên ngoài, đó chỉ là một tiệm may bình thường giữa lòng Sài Gòn lúc bấy giờ.
Bà Trang Liên (con gái, SN 1967) cho biết, bà được mẹ kể lại, khoảng năm 1960, chính cha bà - ông Cương - là người đề xuất mua căn nhà này. Ông nói nhà có mặt tiền, thuận tiện để vợ mở tiệm may, vừa ở vừa làm ăn. Sau khi mua, ông Cương bắt tay sửa chữa căn nhà. Ông bảo vợ đưa các con về nhà ngoại (gần Lăng Ông Bà Chiểu hiện nay) ở tạm, để mình lo việc nhà cửa.
"Mẹ tôi làm theo lời cha mà không nghi ngờ gì. Mãi về sau bà mới biết, chính trong thời gian vợ con vắng nhà, cha tôi cùng đồng đội đã bí mật xây một căn hầm bên dưới tiệm may", bà Liên kể.
Căn hầm hoàn thành nhưng bí mật vẫn được giữ kín với bà Út. Mỗi khi cần chuyển vũ khí hoặc đưa đồng đội tới, ông Cương lại tìm cách để vợ con rời khỏi nhà.
Theo bà Liên, cha bà sinh hoạt như một người dân bình thường giữa thành phố. Ông đi làm thợ mộc, tối trở về ăn cơm với vợ con. Những việc liên quan đến hoạt động biệt động, ông hầu như không hé lộ với gia đình. Vì vậy, suốt nhiều năm, bà Út vẫn ngồi may áo dài, đón khách mỗi ngày mà không biết ngay dưới chân mình là một căn hầm chứa vũ khí.
Dù vậy, có lúc bà nhận thấy những dấu hiệu bất thường. Phía đối diện tiệm may bỗng xuất hiện một điểm sửa xe đạp, người ngồi sửa thay đổi liên tục, ăn mặc sạch sẽ, tác phong không giống thợ. Bà Út sinh nghi, nhắc chồng đề phòng. Dù từng tham gia Hội Phụ nữ và biết chồng có thể hoạt động cách mạng, bà vẫn hoàn toàn không biết dưới nhà có hầm vũ khí.
Bí mật ấy được giữ cho đến những ngày Tết Mậu Thân 1968...
Bức ảnh hiếm hoi chụp ông Trần Phú Cương và bà Trần Thị Út thời trẻ được gia đình lưu giữ (Ảnh: Gia đình cung cấp).
Trước trận đánh Đài Phát thanh Sài Gòn, 3 người con lớn của vợ chồng bà Út đã được đưa về nhà ngoại ăn Tết. Trong nhà chỉ còn ông bà cùng 2 con nhỏ. Bà Liên lúc đó mới khoảng 8 tháng tuổi, người anh cũng chỉ lớn hơn một chút.
Vài đêm trước hôm chuẩn bị xuất quân, ông Cương mới gọi vợ lại, nói cho bà biết nhiệm vụ sắp diễn ra. Căn hầm bí mật lần đầu tiên được mở trước mắt bà Út. Theo lời bà, lối xuống hầm được ngụy trang dưới một chiếc tủ. Muốn xuống phải mở cửa tủ, nhấc phần đáy lên, sau đó mới qua một lớp cửa khác để vào hầm phía dưới.
Nửa trái táo và lần cuối gặp chồng
Theo hồi ký Biệt động Sài Gòn của Đại tá Nguyễn Đức Hùng (bí danh Tư Chu), Nguyên Chỉ huy trưởng lực lượng biệt động, Tham mưu trưởng Quân khu Sài Gòn - Gia Định, hầm vũ khí phục vụ trận đánh Đài Phát thanh Sài Gòn ở số 65 Nguyễn Bỉnh Khiêm khi ấy có 8 khẩu AK, 50 quả lựu đạn, một súng Colt 12 ly và 50kg TNT.
"Đêm ấy, súng đạn được đưa từ hầm lên để kiểm tra, lau chùi. Do cất giữ lâu ngày, một số vũ khí bị gỉ, các chiến sĩ phải dùng xăng làm sạch. Giữa những ngày Tết, mùi xăng bất thường khiến hàng xóm thắc mắc. Tôi phải lập tức bước ra giải thích rằng mình vừa sơ ý dọn dẹp làm đổ xăng, để che đi những gì đang diễn ra phía sau cánh cửa", bà Út kể.
Bên trong, các chiến sĩ tiếp tục chuẩn bị. Một tấm bản đồ được mang tới, từng vị trí và nhiệm vụ được phân công. Đến lúc ấy, bà Út mới hiểu công việc mà chồng đã âm thầm làm suốt những năm qua.
"Trước khi rời nhà, chồng tôi cầm trái táo, cắn một nửa rồi đưa phần còn lại cho tôi. Ông dặn tôi ở nhà ráng lo cho các con. Vợ chồng tôi không bịn rịn hay nói với nhau nhiều. Tôi cũng không khóc, không khuyên can hay níu kéo gì hết", bà Út kể.
Mũi tiến công Đài Phát thanh Sài Gòn, nơi chiến sĩ Trần Phú Cương (Năm Mộc) hy sinh trong Tết Mậu Thân 1968 (Ảnh: Bảo tàng Biệt động Sài Gòn).
Đến bây giờ, chính bà cũng thấy lạ về sự bình tĩnh của mình khi đó. Bà không hỏi chồng bao giờ trở lại, cũng không tìm cách giữ ông ở nhà. Bà nói mình phần nào hiểu công việc chồng đang làm nên chỉ cố gắng hỗ trợ những gì có thể.
Lát sau, ông Năm Mộc lái xe đưa đồng đội rời số 65 Nguyễn Bỉnh Khiêm, hướng về Đài Phát thanh Sài Gòn. Chiếc ô tô trong nhiệm vụ lần này cũng chính là chiếc ô tô ông Năm Mộc từng bàn với vợ mua, để thuận tiện việc gia đình đi đó đi đây.
Theo những chia sẻ của Đại tá Tư Chu trong hồi ký, mục tiêu Đài Phát thanh Sài Gòn nằm cách căn nhà số 65 Nguyễn Bỉnh Khiêm khoảng 100m. Nhiệm vụ này được giao cho Đội 4, với đội hình chiến đấu gồm 12 người tiến công theo hai hướng.
Chân dung chiến sĩ Biệt động Sài Gòn Trần Phú Cương được gia đình gìn giữ và đặt trang trọng tại nhà (Ảnh: Mộc Khải).
Ông Trần Phú Cương được chỉ định làm đội phó, đồng thời trực tiếp lái xe đưa đồng đội tới mục tiêu. Khoảng 1h59 rạng sáng mùng 2 Tết, mũi tiến công chính tiếp cận cửa Đài Phát thanh, nổ súng vào lực lượng gác cổng rồi dùng thủ pháo phá cửa để tiến vào bên trong.
Ngay khi vừa bước xuống xe, ông Cương trúng đạn, bị thương nặng và không thể tiếp tục chiến đấu. Những người còn lại tiếp tục xung phong vào đài. Sau khoảng 5 phút, lực lượng biệt động chiếm được tầng một, làm chủ khu vực này rồi củng cố vị trí để chống các đợt phản kích.
Càng về sáng, trận đánh càng ác liệt. Lực lượng đối phương từ nhiều hướng kéo tới, có thiết giáp và trực thăng yểm trợ. Vòng vây quanh Đài Phát thanh dần siết chặt, nhiều chiến sĩ biệt động hy sinh hoặc bị thương.
Đến hơn 6h, khi vòng vây khép chặt và không còn khả năng giữ trận địa, những chiến sĩ còn lại bên trong sử dụng khối thuốc nổ 20kg đã chuẩn bị sẵn để chiến đấu đến cùng và hy sinh tại mục tiêu. Trận đánh kết thúc với 10 chiến sĩ hy sinh. Theo tư liệu, Đội 4 đã gây tổn thất cho lực lượng đối phương và phá hủy một phần cơ sở vật chất của đài.
Giữa lúc tình hình bên ngoài vẫn hỗn loạn, hai chiến sĩ sống sót là Tư Tăng và Ba Tẻo tìm đường trở lại số 65 Nguyễn Bỉnh Khiêm. Ở nhà, bà Út vẫn chờ đợi, cố ý khép hờ cánh cửa phía ngoài thay vì khóa chặt.
"Hai người lách qua cánh cửa vào nhà rồi báo cho tôi biết ông Cương đã hy sinh trong trận đánh", bà Út nhớ lại.
Tin chồng mất đến trong lúc bà gần như không có thời gian để nghĩ cho riêng mình. Trước mắt là hai đồng chí vừa thoát khỏi vòng vây, bên ngoài việc kiểm soát ngày càng gắt gao. Bà lập tức mở chiếc tủ, nhấc phần đáy ngụy trang rồi đưa Tư Tăng và Ba Tẻo xuống căn hầm.
Gia đình bà Trần Thị Út chụp ảnh lưu niệm tại Đài Phát thanh Sài Gòn, nơi ông Trần Phú Cương cùng đồng đội tham gia trận đánh trong Tết Mậu Thân 1968 (Ảnh: Gia đình cung cấp).
Cũng trong sáng mùng 2, bà Út lại phải đối diện với một tình huống khó khăn hơn. Theo lời bà, phía đối phương dường như nghi ngờ ông Trần Phú Cương có liên quan đến căn nhà số 65 Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Thi thể ông được đưa ngang qua khu vực này, vừa để thị uy, vừa nhằm quan sát phản ứng của những người trong nhà để tìm thêm manh mối về cơ sở của lực lượng biệt động.
Bà Út nhận ra chồng ngay khi thi thể ông được kéo ngang qua căn nhà. Nhưng bà cũng hiểu nếu chạy ra nhận chồng, mối quan hệ giữa hai người sẽ bị lộ, kéo theo nguy cơ căn nhà số 65 bị phát hiện là cơ sở của lực lượng biệt động. Hai chiến sĩ đang ẩn náu dưới hầm có thể gặp nguy hiểm.
"Tôi thấy có người đứng theo dõi nên biết họ đang chờ. Chỉ cần mình nhận thì họ sẽ lần ra cơ sở", bà kể.
Vậy là, bà Út đành đứng trong nhà, nén đau xót, nhìn thi thể chồng bị đưa xa dần. Người chồng ở ngay trước mắt, nhưng trong hoàn cảnh ấy, bà buộc phải làm ngơ, như người không quen biết.
"Tôi biết ông đã hy sinh nhưng tôi không khóc, cũng không để lộ cảm xúc ra ngoài. Mãi đến tối, khi chỉ còn một mình, tôi mới khóc", bà chậm rãi nhớ lại.
Đau đớn vì mất chồng nhưng bà Út vẫn phải giữ mọi sinh hoạt trong nhà càng bình thường càng tốt. Dưới hầm có hai chiến sĩ cần được bảo vệ, bên ngoài có người theo dõi và nhiều chốt kiểm soát được siết chặt. Cùng lúc đó, bà Út phải thu xếp để em gái đưa 2 người con còn lại của bà về gửi bà ngoại.
Yên tâm các con đã có người thân chăm sóc, bà Út ở lại số 65 Nguyễn Bỉnh Khiêm, trợ giúp 2 chiến sĩ biệt động thoát khỏi khu vực phong tỏa để trở về căn cứ, rồi giải quyết những việc còn dang dở. Khi việc kiểm soát quanh khu vực ngày càng gắt gao, bà tìm cách ra khỏi căn nhà.
Bà Út quấn vải quanh bụng, giả làm phụ nữ mang thai để vượt các chốt kiểm soát. Bà tìm đến một nhà bảo sanh ở khu vực đường Hai Bà Trưng ngày nay, giả vờ đau bụng rồi xin vào nằm nghỉ. Đợi y tá lơ là, bà tháo bụng bầu giả ra rồi lặng lẽ rời đi.
Thoát khỏi nội đô, bà Út xuống Củ Chi tiếp tục tham gia kháng chiến thay vì trở về sống cùng các con. Khi ấy bà mới ngoài 30 tuổi. "Tôi chỉ nghĩ phải lo cho năm đứa nhỏ theo lời anh Năm dặn. Nhưng lúc đó các con đã có bà ngoại và người nhà chăm nên tôi mới yên tâm đi", bà Út nói.
Năm anh chị em trong gia đình bà Út đều được người thân chăm lo, học hành đến nơi đến chốn trong những năm thiếu vắng cha mẹ (Ảnh: Gia đình cung cấp).
Những năm sau đó, bà Út không thể công khai trở về gặp các con. Có lần, bà cải trang thành người bán mít để ghé thăm. Khi ấy, con gái Trang Liên còn quá nhỏ nên không nhận ra mẹ, chỉ nhớ "một người bán mít" thỉnh thoảng xuất hiện, lần nào cũng mang theo quà bánh, đồ chơi hoặc quần áo.
"Tôi quý người bán mít đó lắm, chứ đâu biết là mẹ mình", bà Liên nhớ lại.
Sau khi gặp các con một cánh chóng vánh, bà Út lại trở về Củ Chi. Phải đến ngày đất nước thống nhất, bà mới có thể trở về đoàn tụ với gia đình.
Theo bà Trang Liên, mẹ bà vốn là người mạnh mẽ, cứng cỏi và kín đáo, ít khi bộc lộ tình cảm. Suốt nhiều năm sống bên mẹ, các con hiếm khi nghe bà Út kể mình nhớ chồng ra sao hay đã trải qua những ngày tháng mất mát như thế nào.
"Mẹ không phải người hay thổ lộ chuyện yêu thương, nhớ nhung. Với chồng hay với con đều vậy. Nhưng nhìn những việc mẹ làm, cách mẹ chăm lo thì chúng tôi đều hiểu. Có lẽ nhờ tính cách ấy mà mẹ tôi mới có thể đứng vững khi thấy thi thể của cha tôi được kéo ngang nhà năm ấy", bà Liên nói.
Bà Liên cũng cho rằng bà ngoại của mình khi ấy phần nào biết được những nhiệm vụ mà vợ chồng bà Út đang thực hiện. Vì vậy, khi 5 người cháu được đưa về, bà chỉ lặng lẽ đón nhận, không hỏi han nhiều mà chỉ hết lòng chăm sóc các cháu.
Hơn nửa thế kỷ đi tìm câu trả lời về người chồng, người cha đã khuất
Sau ngày đất nước thống nhất, cuộc sống của mẹ con bà Út dần ổn định. Năm người con lần lượt trưởng thành, còn gia đình bắt đầu hành trình dò hỏi nhiều nơi, lần theo những thông tin có được để tìm hài cốt ông Cương.
Trong lúc trò chuyện với phóng viên, bà Liên nhìn lên bức ảnh cha trên bàn thờ rồi thắp một nén nhang. Từ bé đến lớn, bà Liên chỉ biết cha qua những bức ảnh đen trắng mẹ bà gìn giữ.
"Tôi còn nhỏ quá nên không biết mặt cha. Sau này lớn lên, nghe mẹ và các cô chú kể lại rồi tìm hiểu thêm tư liệu về trận đánh năm Mậu Thân 1968, tôi mới biết cha mình đã sống và hy sinh như thế nào. Không được biết mặt cha là một thiệt thòi, nhưng tôi rất tự hào về cha", bà Liên chia sẻ.
Không có ký ức về cha do còn quá nhỏ khi ông hy sinh, bà Trang Liên chỉ biết cha qua những bức ảnh và lời kể của mẹ, người thân (Ảnh: Mộc Khải).
Năm 1998, từ những thông tin và chỉ dẫn nhận được thời điểm đó, gia đình hướng việc tìm kiếm về khu vực Công viên Lê Thị Riêng. Với sự phối hợp của các cơ quan liên quan, 2 bộ hài cốt được phát hiện.
Dựa trên những căn cứ có được khi ấy, gia đình nhận một bộ là hài cốt ông Trần Phú Cương, sau đó đưa về an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ TPHCM. Bộ hài cốt còn lại được bàn giao cho cơ quan chức năng.
"Bao nhiêu năm nay gia đình vẫn thờ phụng, vẫn tin đó là cha. Nhưng nếu hỏi đã yên tâm 100% hay chưa thì thật sự là chưa. Thời điểm năm 1998, chưa có điều kiện giám định ADN, vì vậy chưa thể khẳng định tuyệt đối phần hài cốt được đưa về Nghĩa trang Liệt sĩ TPHCM thực sự là cha tôi", bà Liên nói.
Bà Liên xem lại hình ảnh trong lễ đưa phần hài cốt được cho là của ông Trần Phú Cương về Nghĩa trang Liệt sĩ TPHCM năm 1998 (Ảnh: Mộc Khải).
Gần đây, khi TPHCM tổ chức tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng và hơn 200 bộ hài cốt đã được tìm thấy, gia đình bà Liên đặc biệt quan tâm. Đây cũng chính là khu vực mà năm 1998 gia đình từng tìm thấy phần hài cốt được cho là của ông Cương.
Bởi vậy, bà Liên đã làm đơn đề nghị cơ quan chức năng hỗ trợ giám định ADN, mong có căn cứ khoa học để xác định người đang nằm trong phần mộ mang tên Trần Phú Cương có thực sự là cha mình hay không.
"Gia đình chỉ mong có một kết quả khoa học rõ ràng. Nếu đúng là cha thì mẹ và chúng tôi sẽ được yên lòng hoàn toàn", bà Liên chia sẻ.
Bà Trang Liên bên mẹ - bà Trần Thị Út - trong căn nhà gia đình đang sinh sống tại TPHCM (Ảnh: Mộc Khải).
Ở tuổi ngoài 90, bà Út cũng đang chờ câu trả lời ấy. Khoảng 2-3 năm trở lại đây, trí nhớ của bà giảm rõ rệt. Thế nhưng một thói quen bà vẫn duy trì là đọc báo mỗi ngày. Mắt đã kém, bà phải đeo kính và đọc chậm.
Nhiều lúc, bà mất gần cả buổi sáng mới đọc xong hai tờ báo. Những thông tin về việc quy tập hài cốt liệt sĩ ở Công viên Lê Thị Riêng trên mặt báo thời gian qua, bà gần như không bỏ sót tin nào.
Gần 60 năm, điều bà Út và các con chờ đợi không còn là tìm được một phần mộ mang tên Trần Phú Cương, bởi gia đình đã có nơi để thắp nhang cho ông suốt nhiều năm. Điều họ mong lúc này là một câu trả lời chắc chắn: Người nằm ở đó có thực sự là người chồng, người cha mà gia đình đã tìm kiếm suốt bao năm hay không...