(Dân trí) - Giới khoa học đã phát cảnh báo đỏ về tình trạng sức khỏe Trái Đất, khi một nghiên cứu mới cho thấy 7/9 giới hạn thiết yếu cho sự sống bị vượt qua ở mức độ nghiêm trọng nhất.
Một khu rừng bị tàn phá ở Brazil, trong thời gian diễn ra hội nghị biến đổi khí hậu COP30 của Liên hợp quốc vào tháng 11/2025 (Ảnh: AFP).
Đây là kết quả từ đợt đánh giá thường niên về sức khỏe Trái Đất, được thiết lập từ năm 2009.
Báo cáo, được công bố ngay trước thềm Tuần lễ Khí hậu tại New York (Mỹ), nhấn mạnh rằng các hệ thống duy trì sự sống mà con người phụ thuộc vào đang suy giảm nghiêm trọng do ô nhiễm và phá hủy môi trường sống liên tục.
Các chỉ số nguy hiểm và những thay đổi đáng lo ngại
Bảy chỉ số chính đang nằm trong vùng nguy hiểm bao gồm: biến đổi khí hậu, thay đổi tính toàn vẹn của sinh quyển, thay đổi hệ thống đất đai, thay đổi nguồn nước ngọt, biến đổi các chu trình sinh - địa - hóa, sự xuất hiện của các thực thể mới (các chất nhân tạo mới) và tình trạng axit hóa đại dương - lần đầu tiên được đưa vào đánh giá năm ngoái.
Chỉ có hai lĩnh vực cho thấy sự cải thiện trong thập kỷ qua là suy giảm tầng ozone ở tầng bình lưu và nồng độ khí dung (aerosol) trong khí quyển. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cảnh báo rằng khí dung, một tác nhân gây ô nhiễm không khí, vẫn là vấn đề nhức nhối ở nhiều khu vực trên thế giới.
Nhóm 60 nhà khoa học thực hiện phân tích dưới sự bảo trợ của Viện Nghiên cứu Tác động Khí hậu Potsdam, cảnh báo rằng hậu quả của việc vượt qua các giới hạn này đang "ngày càng trở nên rõ ràng ngay xung quanh chúng ta".
Boris Sakschewski, tác giả chính của báo cáo, nhận định: "Kết quả chẩn đoán rất rõ ràng: áp lực đang gia tăng trên mọi giới hạn hành tinh vốn đã nằm ngoài ngưỡng an toàn. Điều này có nghĩa là nguy cơ xảy ra những thay đổi quy mô lớn, kéo dài và có khả năng không thể đảo ngược đang gia tăng, trong khi biên độ sai số cho phép của chúng ta trong việc giải quyết các vấn đề này lại đang thu hẹp dần".
Trái Đất đang suy yếu: Lời kêu gọi hành động khẩn cấp
Nghiên cứu cũng cảnh báo rằng khả năng chống chịu của các cảnh quan và nguồn nước, cũng như vai trò "lá chắn" của chúng đối với cuộc khủng hoảng khí hậu, đang "suy yếu và có thể đã bị đánh giá quá cao". Mặc dù rừng và đại dương đã hấp thụ một lượng lớn khí carbon dioxide do con người thải ra, nhưng có những dấu hiệu cho thấy các hệ thống tự nhiên này đang dần suy kiệt.
Một ví dụ điển hình là nguy cơ rừng mưa Amazon, một kho dự trữ carbon khổng lồ, có thể chạm tới điểm tới hạn và biến thành thảo nguyên, gây ra "những hệ quả nghiêm trọng đối với sự ổn định khí hậu, an ninh lương thực và nguồn nước, cũng như sức khỏe con người trên toàn cầu".
Rừng mưa nhiệt đới Amazon đang lưu trữ khoảng 123 tỷ tấn carbon ở cả trên và dưới mặt đất. Lượng carbon tích trữ trong thân cây, rễ cây và đất tại đây có vai trò cực kỳ quan trọng trong việc điều hòa khí hậu toàn cầu và giảm thiểu hiệu ứng nhà kính.
Johan Rockström, nhà khoa học khí hậu và đồng tác giả báo cáo, nhấn mạnh rằng mặc dù thời gian còn lại rất ít, nhân loại vẫn sở hữu kiến thức và năng lực để đảo ngược tình thế.
"Việc đẩy nhanh hành động để đưa mọi giới hạn của hành tinh trở lại ngưỡng an toàn là điều thiết yếu nhằm bảo vệ tính mạng và sinh kế, cũng như hiện thực hóa cam kết về một tương lai thịnh vượng chung", ông nói.
Báo cáo được đưa ra sau hàng loạt sự kiện thời tiết cực đoan trên khắp thế giới trong năm qua, mà các nhà khoa học cho rằng có khả năng xảy ra cao hơn nhiều do sự biến đổi nghiêm trọng của môi trường sống. Từ lũ lụt kinh hoàng ở Pakistan, nắng nóng kỷ lục và cháy rừng ở châu Âu, đến mùa hè nóng nhất từ trước đến nay tại Mỹ và lũ lụt thảm khốc ở khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc, tất cả đều là những minh chứng rõ ràng.
Bà Hindou Oumarou Ibrahim, chủ tịch của Planetary Guardians, nhận định: "Đây không phải là những tình trạng khẩn cấp riêng lẻ, hành tinh đang đồng loạt lên tiếng ở mọi khu vực rằng nó đang mất cân bằng. Chúng ta không có quyền coi đây là những cuộc khủng hoảng riêng biệt nữa".
Báo cáo về sức khỏe Trái Đất được công bố hôm 21/9, ngay sau khi Tuần lễ Khí hậu bắt đầu, quy tụ đông đảo chính trị gia, lãnh đạo doanh nghiệp và các nhà hoạt động tại Thành phố New York.
Tuy nhiên, bà Helen Clarkson, Giám đốc điều hành của Climate Group, thừa nhận vẫn tồn tại tâm lý e ngại chung khi bàn về vấn đề nóng lên toàn cầu. "Thế nhưng, sau một mùa hè chứng kiến quá nhiều bi kịch do biến đổi khí hậu như vừa qua, đây chính là lúc cần phải lên tiếng mạnh mẽ", bà nói thêm, đồng thời cảnh báo, "thế giới đang đứng bên bờ vực thẳm, và người dân đang khao khát sự thay đổi".
Các nhà khoa học vừa phát đi cảnh báo đỏ về sức khỏe Trái Đất, khi nhiều hệ thống tự nhiên thiết yếu đang suy giảm nghiêm trọng dưới sức ép kéo dài của ô nhiễm và phá hủy môi trường sống. Kết luận này nằm trong đợt đánh giá thường niên được thiết lập từ năm 2009, công bố ngày 21/9, ngay trước Tuần lễ Khí hậu tại New York, Mỹ. Báo cáo do 60 nhà khoa học thực hiện dưới sự bảo trợ của Viện Nghiên cứu Tác động Khí hậu Potsdam, trong bối cảnh thế giới liên tiếp chứng kiến thời tiết cực đoan.
Bảy trong số chín giới hạn hành tinh hiện nằm trong vùng nguy hiểm, gồm biến đổi khí hậu, suy giảm tính toàn vẹn của sinh quyển và thay đổi hệ thống đất đai. Danh sách còn bao gồm biến đổi nguồn nước ngọt, xáo trộn các chu trình sinh - địa - hóa, sự xuất hiện của những thực thể mới do con người tạo ra và tình trạng axit hóa đại dương. Axit hóa đại dương mới được đưa vào đánh giá từ năm ngoái, cho thấy những thay đổi âm thầm dưới biển đang trở thành phần không thể bỏ qua trong bức tranh khủng hoảng môi trường.
Chỉ hai lĩnh vực ghi nhận cải thiện trong thập kỷ qua là suy giảm tầng ozone ở tầng bình lưu và nồng độ khí dung trong khí quyển. Dù vậy, khí dung, một tác nhân gây ô nhiễm không khí, vẫn gây nhức nhối tại nhiều khu vực, nên sự cải thiện chung chưa thể xem là dấu hiệu an toàn. Các nhà nghiên cứu nhận định hậu quả của việc vượt qua những giới hạn tự nhiên đang ngày càng hiện rõ trong đời sống, thay vì chỉ tồn tại trên các mô hình khoa học.
Boris Sakschewski, tác giả chính của báo cáo, cho rằng áp lực đang gia tăng trên tất cả giới hạn hành tinh vốn đã vượt ngưỡng an toàn, khiến nguy cơ biến đổi lớn ngày càng đáng lo. Theo ông, những thay đổi có thể kéo dài, thậm chí không thể đảo ngược, trong khi khoảng thời gian và dư địa để con người xử lý vấn đề đang thu hẹp nhanh chóng. Cảnh báo này cho thấy mỗi chậm trễ trong giảm ô nhiễm, bảo vệ thiên nhiên và cắt giảm tác động khí hậu đều có thể làm lựa chọn tương lai trở nên khó khăn hơn.
Nghiên cứu cũng cảnh báo khả năng chống chịu của cảnh quan và nguồn nước, vốn từng được xem như những tấm lá chắn trước khủng hoảng khí hậu, đang suy yếu và có thể đã bị đánh giá quá cao. Rừng cùng đại dương lâu nay hấp thụ lượng lớn carbon dioxide do con người thải ra, nhưng nhiều dấu hiệu cho thấy các hệ thống tự nhiên này đang dần tiến tới giới hạn chịu đựng. Khi khả năng hấp thụ suy giảm, lượng khí gây hiệu ứng nhà kính lưu lại trong khí quyển có thể tiếp tục tạo thêm sức ép lên khí hậu và xã hội.
Amazon là ví dụ đặc biệt đáng lo, bởi khu rừng mưa này có nguy cơ chạm điểm tới hạn rồi chuyển dần thành thảo nguyên nếu các tác động bất lợi tiếp diễn. Sự thay đổi ấy có thể gây hậu quả nghiêm trọng đối với ổn định khí hậu, an ninh lương thực, nguồn nước và sức khỏe con người trên toàn cầu. Rừng mưa nhiệt đới Amazon hiện lưu trữ khoảng 123 tỷ tấn carbon cả trên mặt đất lẫn dưới mặt đất, trong thân cây, rễ cây và các lớp đất.
Lượng carbon khổng lồ ấy giữ vai trò quan trọng trong điều hòa khí hậu toàn cầu và hạn chế hiệu ứng nhà kính, nên tổn thương tại Amazon không chỉ là câu chuyện của riêng Nam Mỹ. Johan Rockström, nhà khoa học khí hậu và đồng tác giả báo cáo, nhận định thời gian còn lại rất ít, nhưng nhân loại vẫn có kiến thức cùng năng lực để xoay chuyển tình thế. Ông kêu gọi đẩy nhanh hành động, đưa mọi giới hạn hành tinh trở lại ngưỡng an toàn, qua đó bảo vệ tính mạng, sinh kế và một tương lai thịnh vượng chung.
Báo cáo được công bố sau hàng loạt hiện tượng thời tiết cực đoan trên thế giới trong năm qua, được các nhà khoa học cho rằng có khả năng xảy ra cao hơn nhiều vì môi trường sống đã biến đổi nghiêm trọng. Những minh chứng được nêu gồm lũ lụt kinh hoàng tại Pakistan, nắng nóng kỷ lục, cháy rừng ở châu Âu và mùa hè nóng nhất từng ghi nhận tại Mỹ. Lũ lụt thảm khốc ở khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc cũng góp phần cho thấy các cuộc khủng hoảng đang xuất hiện đồng thời, lan rộng và liên kết với nhau.
Hindou Oumarou Ibrahim, chủ tịch Planetary Guardians, nói những sự kiện này không thể tiếp tục bị xem là các tình trạng khẩn cấp riêng lẻ tại từng quốc gia hoặc khu vực. Theo bà, hành tinh đang đồng loạt phát tín hiệu mất cân bằng, buộc con người nhìn nhận các cuộc khủng hoảng trong một bức tranh chung thay vì xử lý rời rạc. Việc báo cáo xuất hiện ngay khi Tuần lễ Khí hậu quy tụ chính trị gia, lãnh đạo doanh nghiệp và các nhà hoạt động tại New York càng làm nổi bật yêu cầu hành động khẩn cấp trước khi biên độ an toàn tiếp tục thu hẹp.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)