Bộ Quốc phòng Nga ngày 14/9 công bố video máy bay không người lái (UAV) Geran-4 Siker tập kích hai đài radar cảnh giới đường không 35D6 được quân đội Ukraine triển khai ở tỉnh Odessa và Mykolaiv, khiến cả hai bộ khí tài bốc cháy và bị phá hủy hoàn toàn.
Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk trước đó đánh giá các mẫu UAV trang bị động cơ phản lực của Nga có tầm hoạt động và độ chính xác "rất đáng báo động", khiến Ukraine "không thể đối phó hiệu quả 100%" dù đã chuẩn bị kỹ lưỡng để chống loại vũ khí này.
Cách UAV phản lực Nga thay đổi chiến tranh đường không ở Ukraine
UAV Geran-4 Nga tập kích radar phòng không Ukraine trong video công bố hôm 14/9. Video: Zvezda
Bình luận được ông Tusk đưa ra sau nhiều tháng Nga tăng cường sử dụng UAV phản lực, chủ yếu là Geran-4/5, để tấn công các mục tiêu tại Ukraine. Giới chuyên gia phương Tây nhận định đây là bước chuyển đổi đáng chú ý, khi những loại UAV phản lực đang thể hiện năng lực phát triển, hoàn thiện và triển khai vũ khí mới trên quy mô lớn của Nga.
"Nga dồn nguồn lực, ngân sách và nhân tài vào hệ thống này. Họ liên tục cải tiến và thử nghiệm chúng trên chiến trường để hoàn thiện công nghệ", Kateryna Bondar, chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) có trụ sở tại Mỹ, nhận định.
Quân đội Nga liên tục dùng UAV phản lực tập kích Kiev từ cuối tháng 8, khiến thủ đô của Ukraine dần đối mặt với tình cảnh khắc nghiệt tương tự những đô thị tiền tuyến.
Bộ tư lệnh không quân Ukraine thống kê Nga đã phóng UAV 2.800 lượt trong tháng 8, mức kỷ lục trong hơn 4 năm chiến sự. Mức độ gia tăng đột biến diễn ra sau khi Ukraine mở chiến dịch tấn công bằng UAV tầm xa nhằm vào các nhà máy lọc dầu và kho hàng thương mại của Nga, với kỳ vọng gây thiệt hại kinh tế và tạo sức ép để đối phương chấm dứt chiến sự.
Các biến thể UAV Geran-2, 3, 5 của Nga. Đồ họa: FT, H. I. Sutton
Theo các quan chức an ninh phương Tây và một nguồn tin thân cận với Điện Kremlin, năng lực UAV của Nga đã cải thiện đáng kể đến mức Iran năm nay đề nghị nước này cung cấp một số mẫu Geran tiên tiến để dùng trong xung đột với Mỹ - Israel.
Geran là UAV tự sát do Nga tự sản xuất dựa trên thiết kế dòng Shahed-136 của Iran, bắt đầu thực chiến tại Ukraine từ mùa thu năm 2022. Các chuyên gia thuộc Viện Khoa học và An ninh Quốc tế (ISIS) tại Mỹ nhận định dây chuyền ban đầu chỉ lắp ráp UAV từ linh kiện do Iran chế tạo, nhưng Nga đã tự sản xuất phi cơ nội địa từ tháng 5/2023.
Biến thể đời đầu Geran-1 mang đầu đạn nặng 20 kg, mẫu Geran-2 mang đầu đạn 50 kg hoặc 90 kg, cùng có tốc độ tối đa khoảng 185 km/h. Geran-3 có hình dáng tương đồng Geran-2 và trang bị động cơ phản lực, được cho là phiên bản Nga phát triển dựa trên dòng Shahed-238, bắt đầu thực chiến từ năm 2025.
UAV Geran-4 được cho là mẫu Geran-3 với những cải tiến về khí động học. Trong khi đó, Geran-5 là thiết kế mới và giống tên lửa hành trình hoàn chỉnh, mang theo đầu đạn nặng 90 kg, tốc độ tối đa tới 600 km/h và tầm hoạt động 1.000 km.
Cải tiến của UAV Geran không chỉ dừng lại ở thay đổi động cơ và hình dáng bên ngoài.
Phi cơ đời đầu có hệ thống dẫn đường đơn giản, chỉ bay theo các điểm mốc định sẵn, không thể đổi mục tiêu sau khi cất cánh và dễ bị gây nhiễu. Trong khi đó, những biến thể Geran mới được lắp camera quang học và ảnh nhiệt, hệ thống trinh sát và bám bắt mục tiêu tích hợp AI, ăng-ten định vị vệ tinh có khả năng chống nhiễu cao và mạng kết nối không dây kiểu WiFi Mesh.
UAV Geran-5 trên bệ phóng trong ảnh đăng ngày 21/6. Ảnh: X/Oko Gora
"Người điều khiển Nga cho UAV bay ở độ cao 2.000-5.000 m, phát hiện và khóa mục tiêu bằng camera, sau đó phi cơ sẽ tự động tấn công. Hầu hết UAV phản lực Nga hiện nay đều trang bị hệ thống này", Serhii Beskrestnov, cố vấn của Tổng thống Ukraine về phát triển công nghệ quốc phòng, cho biết.
Tập trung hóa quy trình sản xuất cho phép các công ty quốc phòng Nga nhanh chóng điều chỉnh UAV, tiếp nhận phản hồi từ chiến trường và triển khai các mẫu mới. Chi phí chế tạo UAV Geran, ngay cả những mẫu hiện đại nhất, cũng chỉ bằng một phần nhỏ so với tên lửa hành trình chuyên biệt từng là nòng cốt trong những đợt tập kích trước đây.
"Nga có thể nhanh chóng thiết lập dây chuyền sản xuất quy mô lớn từ con số 0 bởi xét về mặt công nghệ, quy trình chế tạo UAV đơn giản hơn nhiều so với những khí tài như xe tăng, vốn đòi hỏi những loại máy móc khổng lồ, chuyên dụng và đắt tiền", Ruslan Pukhov, giám đốc Trung tâm Phân tích Chiến lược và Công nghệ có trụ sở tại Moskva, cho hay.
Theo ông Pukhov, Nga cũng bỏ qua giai đoạn thử nghiệm nhiều cấp kéo dài, thường được áp dụng trong phát triển các vũ khí truyền thống. Mọi thay đổi sẽ được áp dụng ngay lập tức và phi cơ được đưa thẳng ra chiến trường, vấn đề phát sinh sẽ được khắc phục trong quá trình triển khai mà không cần thay đổi chương trình.
Mô phỏng UAV Geran-5. Đồ họa: Topwar
Yuri Ignat, phát ngôn viên Bộ tư lệnh không quân Ukraine, cho biết phòng không nước này chỉ chặn được khoảng 60% UAV phản lực của Nga, thấp hơn nhiều so với mức 90-95% đối với phiên bản Geran-2.
Nguyên nhân là tốc độ và trần bay của Geran-5 vượt ra ngoài khả năng đánh chặn của các tổ phòng không di động, buộc quân đội Ukraine huy động tiêm kích cùng những hệ thống tên lửa tiên tiến hơn để đối phó.
Nga cũng đẩy mạnh sử dụng UAV phản lực trong lúc Ukraine cạn kiệt tên lửa phòng không hiện đại, trong đó có đạn cho hệ thống Patriot và tiêm kích F-16. Một số phi công Ukraine đã phải áp sát mục tiêu để hạ chúng bằng pháo trên tiêm kích, biện pháp tiềm ẩn rủi ro lớn và từng khiến nhiều chiến đấu cơ MiG-29, F-16 bị rơi trong chiến đấu.
Nga triển khai ồ ạt UAV Geran-4/5 cũng khiến giới chức và ngành công nghiệp quốc phòng Ukraine bất ngờ. Họ từng dự đoán Nga sẽ tập trung vào mẫu Geran-3 với uy lực thua kém hơn, thay vì xuất xưởng lượng lớn phiên bản Geran-4/5.
"Rất khó dự đoán diễn biến của kế hoạch này", đại diện Wild Hornets, hãng chế tạo thiết bị bay không người lái (drone) đánh chặn Sting của Ukraine, cho biết. Công ty tuyên bố đang hoàn thiện drone mới để đối phó với UAV phản lực Nga và dự kiến đưa vào sản xuất loạt.
Khoảnh khắc UAV tập kích 'MiG-29, trực thăng Black Hawk' ở Kiev
UAV Nga tập kích máy bay MiG-29, trực thăng UH-60 ở tỉnh Kiev trong video công bố ngày 10/9. Video: BQP Nga, TASS
Konrad Muzyka, giám đốc nhóm phân tích Rochan Consulting ở Ba Lan, nhận định Ukraine bắn hạ thành công các UAV Geran-2 đời cũ khiến Nga quyết định theo đuổi quá trình "biến UAV thành tên lửa hành trình giá rẻ". Những mẫu phi cơ mới như Geran-5 đang làm mờ dần ranh giới giữa UAV và tên lửa hành trình chuyên biệt.
"Có lẽ không lâu nữa chúng ta sẽ thấy những loại UAV Geran sở hữu khả năng tàng hình. Chi phí sản xuất, mua sắm và vận hành những loại UAV này sẽ tăng cao, song bên phòng thủ cũng chịu phí tổn lớn hơn nhiều khi đối phó với chúng", Muzyka nêu quan điểm.
UAV phản lực Geran 4/5 có chi phí và quá trình phóng phức tạp hơn các mẫu tiền nhiệm, nhưng chúng vẫn rẻ hơn đáng kể so với tên lửa hành trình Kalibr và Kh-101, cho phép Nga triển khai nhiều phi cơ và tập kích lượng lớn mục tiêu cùng lúc.
Alexander Stepanov, chuyên gia quân sự tại Học viện Hành chính Công và Kinh tế Quốc dân Nga, đánh giá đang có sự chuyển dịch công nghệ từ các vũ khí đắt tiền sang những mẫu có thể sản xuất hàng loạt, sở hữu độ chính xác cao và tính năng linh hoạt, đảm nhận được nhiệm vụ chiến đấu hiệp đồng và tấn công theo nhóm.
UAV Geran-4 trong ảnh công bố ngày 10/8. Ảnh: United24
Fabian Hoffmann, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng Na Uy, cho rằng phương Tây có thể làm chậm tốc độ xuất xưởng UAV Geran 4/5 bằng cách nhắm vào nguồn cung động cơ phản lực trên thị trường thương mại.
"Nếu Nga duy trì tốc độ sản xuất hiện tại và khả năng tiếp cận động cơ phản lực từ nước ngoài, họ có thể nhanh chóng trở thành nhà sản xuất tên lửa hành trình giá rẻ lớn nhất thế giới", ông cảnh báo.
Trong khi đó, Pukhov nhận định cục diện chiến tranh đường không sẽ nghiêng về Nga chừng nào Ukraine chưa tìm ra phương án hiệu quả để hạ UAV Geran 4/5. "Ukraine không tự chế tạo tên lửa phòng không chuyên biệt. Họ không thể sản xuất loại vũ khí này trong những gara hay nhà xưởng nhỏ như cách làm với drone hiện nay", ông nêu quan điểm.
Nguyễn Tiến (Theo FT, AP, Reuters, War Zone)