Các bộ, ngành, địa phương đang rà soát toàn bộ trường hợp nghỉ việc, hưởng chế độ theo Nghị định 178/2024, được sửa đổi, bổ sung tại Nghị định 67/2025. Bộ Nội vụ sẽ tổng hợp kết quả, báo cáo Thủ tướng. Việc rà soát được yêu cầu sau khi Kiểm toán Nhà nước kiểm tra mẫu tại 10 địa phương và 4 cơ quan trung ương, phát hiện sai sót từ khâu xác định đối tượng, xét duyệt hồ sơ đến tính toán và chi trả chế độ. Thứ trưởng Nội vụ Vũ Chiến Thắng cho biết các trường hợp chi sai sẽ bị xử lý nghiêm, thu hồi tiền để tránh thất thoát ngân sách.
Về cách xử lý, TS Đinh Văn Minh, nguyên Vụ trưởng Pháp chế, Thanh tra Chính phủ, cho rằng trước hết cần phân loại từng hồ sơ, xác định sai sót xảy ra ở khâu nào và trách nhiệm thuộc về ai. Trường hợp bị xác định hưởng sai đối tượng cần được xem xét lại quyết định giải quyết chế độ. Hồ sơ thiếu căn cứ phải kiểm tra, làm rõ; khoản tiền chi không đúng cần được thu hồi theo quy định. Nếu phát hiện hành vi cố ý làm sai hoặc lợi dụng chính sách để trục lợi, cơ quan có thẩm quyền cần xử lý nghiêm. "Việc rà soát phải được thực hiện với tinh thần không có vùng cấm, không nể nang", ông Minh nói.
Tuy nhiên, ông lưu ý không nên áp dụng một cách xử lý cho tất cả trường hợp. Nếu người hưởng chế độ cố tình khai sai, hợp thức hóa tài liệu hoặc tìm cách tác động để được duyệt nghỉ, họ phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình và hoàn trả số tiền nhận không đúng. Ngược lại, nếu người lao động kê khai trung thực nhưng hồ sơ vẫn được cơ quan tham mưu, thẩm định hoặc người có thẩm quyền phê duyệt sai, trách nhiệm của những cá nhân, đơn vị tham gia xét duyệt cũng phải được làm rõ.
Theo ông Minh, mục tiêu nên là thu hồi tối đa tiền chi sai, trên cơ sở nguyên nhân, mức độ lỗi và khả năng khắc phục của từng trường hợp. Cách xử lý này vừa bảo đảm kỷ luật ngân sách, vừa tránh dồn toàn bộ trách nhiệm cho người hưởng nếu sai sót xuất phát từ cơ quan xét duyệt. "Điều quan trọng nhất là xác định rõ ai làm sai, sai ở khâu nào và trách nhiệm đến đâu", ông nói.
Với người đã sử dụng một phần hoặc toàn bộ khoản tiền nhận được, ông Minh cho rằng cơ quan có thẩm quyền vẫn phải xem xét trách nhiệm hoàn trả, không thể chỉ dựa vào lời trình bày "đã chi tiêu hết" để bỏ qua. Tuy nhiên, hoàn cảnh và khả năng kinh tế của từng người có thể được cân nhắc khi xác định phương thức, lộ trình khắc phục phù hợp với quy định.
Ông đề xuất các bộ, ngành, địa phương sử dụng những biện pháp cần thiết trong phạm vi thẩm quyền để thu hồi tối đa tiền chi sai. Trường hợp người nhận không tự nguyện hoàn trả, biện pháp tiếp theo phải được áp dụng theo đúng trình tự và căn cứ pháp luật. "Việc thu hồi cần bảo đảm nghiêm minh nhưng cũng phải hợp lý, khả thi, tránh xử lý máy móc", TS Minh nêu quan điểm.
TS, Đinh Văn Minh, nguyên Vụ trưởng Pháp chế, Thanh tra Chính phủ. Ảnh: Hoàng Giang
Luật sư Trần Văn An, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Bắc Ninh, cũng cho rằng kết quả rà soát cần được phân loại theo tính chất và mức độ lỗi. Với người biết mình không đủ điều kiện nhưng vẫn khai sai hoặc hợp thức hóa hồ sơ để hưởng chế độ, ông An đề nghị xử lý nghiêm. Việc chủ động nộp lại tiền có thể được xem xét khi đánh giá trách nhiệm; trường hợp cố tình không hoàn trả cần áp dụng biện pháp xử lý phù hợp.
Nếu người nhận tiền không tự nguyện nộp lại, cơ quan có thẩm quyền có thể áp dụng trình tự hành chính hoặc khởi kiện yêu cầu hoàn trả, tùy căn cứ pháp lý của từng vụ việc. Ông An cho rằng khó khăn hiện nay là chưa có hướng dẫn riêng, thống nhất về cách xử lý tất cả tình huống phát sinh từ chính sách 178. Vì vậy, cơ quan có thẩm quyền cần làm rõ trình tự thu hồi, trách nhiệm của từng bên và cách giải quyết đối với người không có khả năng hoàn trả một lần.
Hướng dẫn chung sẽ hạn chế tình trạng mỗi địa phương áp dụng một cách, đồng thời bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người hưởng chế độ và trách nhiệm của cơ quan xét duyệt.
Nguyên Thứ trưởng Nội vụ Nguyễn Tiến Dĩnh cũng đề nghị thu hồi tối đa các khoản chi sai sau khi có kết luận chính thức. Lý do đã sử dụng hết tiền không đủ để loại trừ trách nhiệm hoàn trả, nhưng cách thu hồi phải dựa trên hồ sơ và hoàn cảnh cụ thể.
Song song với việc thu hồi tiền, ông Dĩnh cho rằng cần xem xét trách nhiệm của người hưởng chế độ, cán bộ tham mưu, cơ quan thẩm định và người đứng đầu đơn vị phê duyệt. Mức xử lý phải tương ứng với hành vi của từng người. "Thu hồi tiền chi sai là cần thiết để bảo đảm kỷ luật ngân sách và công bằng với những người tiếp tục làm việc trong khu vực công", ông nói.
Nguyên thứ trưởng Nội vụ Nguyễn Tiến Dĩnh. Ảnh: Hoàng Phong
Chủ trương đúng, sai sót chủ yếu phát sinh khi thực hiện
Theo TS Đinh Văn Minh, chính sách 178 được ban hành trong bối cảnh cả nước sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy, nhằm bảo đảm chế độ cho những người chịu tác động và tạo điều kiện cơ cấu lại nhân lực khu vực công. Chủ trương này phù hợp, nhưng hiệu quả phụ thuộc lớn vào năng lực, trách nhiệm và sự liêm chính của người tổ chức thực hiện. Những sai sót được Kiểm toán Nhà nước chỉ ra chủ yếu phát sinh trong quá trình đánh giá cán bộ, xét duyệt hồ sơ, xác định kinh phí và chi trả.
Một số đơn vị chưa xây dựng đầy đủ tiêu chí xét duyệt; không đánh giá toàn bộ cán bộ, công chức, viên chức mà chỉ xem xét người có đơn xin nghỉ; hoặc dùng kết quả đánh giá hằng năm thay cho việc đánh giá phục vụ sắp xếp bộ máy. "Đây không đơn thuần là thiếu sót về thủ tục", ông nói, cho rằng mục tiêu của chính sách không phải giải quyết cho càng nhiều người nghỉ càng tốt, mà là cơ cấu lại đội ngũ, tinh giản người không đáp ứng yêu cầu và giữ lại người có năng lực, kinh nghiệm.
Kết quả kiểm toán cho thấy 98 người được xếp loại hoàn thành tốt nhiệm vụ vẫn được duyệt nghỉ, trong đó 88 trường hợp thuộc Đăk Lăk và Đồng Nai. Kiểm toán Nhà nước cũng phát hiện việc xác định sai thời gian công tác, tiền lương, phụ cấp hoặc nhóm đối tượng, dẫn đến khoản chênh lệch 457 triệu đồng tại các đơn vị được kiểm tra.
Ông Minh cho rằng những trường hợp này cần được rà soát riêng, thay vì mặc nhiên kết luận tất cả người hoàn thành tốt nhiệm vụ đều hưởng sai. Cơ quan có thẩm quyền phải đối chiếu tiêu chí, hồ sơ và căn cứ xét duyệt tại thời điểm giải quyết chế độ.
"Một quy định đúng nhưng áp dụng tùy tiện vẫn có thể dẫn đến sai. Một chính sách nhân văn nếu bị lợi dụng có thể trở thành gánh nặng cho ngân sách", TS Minh nói.
Nguyên Thứ trưởng Nguyễn Tiến Dĩnh cũng đề nghị làm rõ trách nhiệm trong từng hồ sơ, nhất là những trường hợp nhiều năm hoàn thành tốt nhiệm vụ nhưng vẫn được duyệt nghỉ. "Cần xác định quyết định này xuất phát từ yêu cầu sắp xếp nhân sự, nguyện vọng cá nhân hay việc vận dụng không đúng chính sách", ông nói.
Vũ Tuân