Cầu may mắn, 'xin vía' xuất hiện trong câu hỏi chung kết Đường lên đỉnh Olympia 2026 - Thanh Niên

Phần thi về đích của Nguyễn Huy Quang Minh trong chung kết Đường lên đỉnh Olympia 2026 có câu hỏi toán với sự xuất hiện của câu chuyện "xin vía" cầu may mắn.

Và cụm từ "xin vía" thu hút sự chú ý của khán giả. Hình ảnh này gợi nhắc một hiện tượng phổ biến trong giới trẻ: "xin vía" học giỏi, "xin vía" thành công, "xin vía" giàu có...

"Xin vía" là gì?

Thạc sĩ văn hóa học Nguyễn Hiếu Tín, giảng viên Trường ĐH Tôn Đức Thắng, cho rằng tâm lý cầu may trong thi cử vốn đã tồn tại khá lâu trong đời sống văn hóa dân gian của người Việt. Trước mỗi mùa thi, nhiều học sinh có những quan niệm kiêng cữ và cầu may như ăn chè đậu với mong muốn thi đậu, tránh ăn hột vịt vì liên tưởng đến điểm không, hoặc kiêng ăn bí vì sợ thi bị "bí".

"Dù những quan niệm này không có cơ sở khoa học, nhưng chúng phản ánh tâm lý gửi gắm hy vọng và mong muốn có được một sự khởi đầu thuận lợi của người đi thi. Nếu trước kia là "ăn chè đậu để cầu đậu", thì ngày nay là "xin vía thủ khoa để mong đậu". Hình thức có thể thay đổi, nhưng tâm lý văn hóa vẫn có sự tương đồng", ông Tín nói.

Theo ông Tín, "vía" có nguồn gốc từ tín ngưỡng dân gian, được hình dung là khái niệm trung gian giữa phần xác cụ thể và phần hồn trừu tượng. Trong tâm thức dân gian, "vía" được xem là sinh khí, năng lượng, thần thái của con người. Từ đó hình thành những cách nói như: "vía tốt", "vía lành", "nặng vía", "nhẹ vía"…

"Theo cách hiểu hiện nay, "xin vía" là hành động mong muốn được chia sẻ, tiếp nhận sự may mắn, thuận lợi hoặc những phẩm chất tốt đẹp từ một người mà mình ngưỡng mộ. Điểm khác biệt của hiện tượng này nằm ở đối tượng và phương thức cầu may. Nếu trước đây người Việt thường tìm đến không gian tín ngưỡng, những nghi lễ cầu an, cầu phúc, cầu tài, cầu lộc, thì ngày nay, người trẻ có thể "xin vía" từ một thủ khoa, người nổi tiếng, doanh nhân thành đạt, thậm chí từ một bài đăng trên mạng xã hội", ông Tín nói và nhìn nhận: "Đây vừa là sự tiếp nối tâm thức cầu may trong văn hóa dân gian, vừa là một biểu hiện văn hóa mới trong môi trường số. Những niềm tin văn hóa xưa đang được tái diễn giải bằng ngôn ngữ và phương thức giao tiếp của thế hệ mới".

Điểm tựa tinh thần hay sự lệ thuộc vào may rủi?

Vì sao "xin vía" thường xuất hiện trước những cột mốc quan trọng như: kỳ thi, phỏng vấn việc làm, khởi nghiệp hay những thời điểm con người đứng trước nhiều áp lực? Theo ông Tín, đó là lúc con người phải đối diện với kỳ vọng và những điều chưa thể kiểm soát. Khi ấy, bên cạnh kiến thức và năng lực, họ còn cần một điểm tựa tinh thần.

"Một lời bình luận "xin vía học giỏi", "xin vía đậu tốt nghiệp" đôi khi không chỉ là mong cầu may mắn mà còn thể hiện văn hóa giao tiếp, cách chia sẻ áp lực, tìm kiếm sự đồng cảm và kết nối tinh thần. Phía sau hành động tưởng như vui vẻ ấy là một nhu cầu rất con người: được hy vọng, được an ủi và cảm thấy mình không đơn độc trước những thử thách", ông Tín nói.

Tuy nhiên, theo ông Tín, cần phân biệt giữa niềm tin mang tính nâng đỡ tinh thần và niềm tin mang tính chi phối hành vi. Nếu một người "xin vía" với tâm thế vui vẻ, gửi gắm hy vọng hoặc thể hiện sự ngưỡng mộ thì đây là hành vi giao tiếp văn hóa bình thường. Nhưng nếu tin rằng chỉ cần xin được "vía" tốt là có thể thi đậu mà không cần học, kinh doanh thành công mà không cần tính toán, hay có công việc tốt mà không cần rèn luyện năng lực, thì đã có sự lệ thuộc vào yếu tố may rủi.

"Có thể "xin vía" để thêm tự tin, nhưng không thể "xin vía" để thay thế cho sự cố gắng", ông Tín nhấn mạnh.

Tiến sĩ Hà Thanh Vân, giảng viên Trường ĐH Văn Lang, cho rằng không nên đánh đồng mọi hành vi "xin vía" với sự lười biếng hay tư duy ỷ lại. Bà nhìn nhận những lời "xin vía" đôi khi còn chứa đựng lời chúc mừng, sự chia vui, ước mong được trải nghiệm thành công tương tự người khác...

Theo bà, những lời "xin vía" mang màu sắc vui đùa, cổ vũ nhau có thể được xem là cảm xúc và mong ước chính đáng. Điều bà không khuyến khích là biến lời đùa thành lời hứa hay một bí quyết thành công, chẳng hạn những thông điệp kiểu "chia sẻ bài này để thi đậu" hoặc "tất cả là nhờ xin vía".

Bà cũng lưu ý một hệ quả đáng suy nghĩ khi người trẻ dùng vận may để giải thích cả thành công lẫn thất bại. Giả sử có 10 người cùng "xin vía", một người quay lại báo tin thi đậu và câu chuyện ấy được chia sẻ rộng rãi như minh chứng cho hiệu quả của việc "xin vía". Trong khi đó, kết quả của 9 người còn lại có thể không được nhắc đến. Lâu dần, người ta có thể chỉ nhớ đến những trường hợp "xin vía" rồi thành công mà quên mất những trường hợp không đạt kết quả như mong muốn. Điều này dễ khiến một học sinh khi thi không tốt nghĩ rằng mình... chưa xin đúng "vía", thay vì nhìn lại kiến thức, cách học, những lỗi mắc phải để rút kinh nghiệm cho lần sau.

Đừng chỉ "xin vía", hãy nhìn vào hành trình thành công

Tiến sĩ Hà Thanh Vân dẫn câu chuyện của nhà vô địch Đường lên đỉnh Olympia 2026 Đoàn Lê Anh Đức, khi nói về câu toán làm sai ở phần thi về đích, Đức chỉ ra đã bỏ sót một trường hợp khi tính toán. Đức cũng kể rằng trong quá trình học tập, thường tự đặt câu hỏi để kiểm tra xem đã thực sự hiểu bài đến đâu.

Theo bà Vân: "Một học sinh yêu mến nhà vô địch có thể học theo phương pháp ấy thay vì chỉ cho rằng Đức gặp may nhờ "xin vía". Tương tự, khi nhìn thấy một người trẻ nhận chìa khóa căn nhà đầu tiên, người ngoài có thể chỉ thấy thành quả mà không biết họ đã dành dụm bao nhiêu năm, được gia đình hỗ trợ thế nào hay còn những khoản vay nào phải trả. Nếu chỉ nhìn vào hình ảnh ấy để đo thành công bằng việc "xin vía", người ta dễ coi nhẹ cả công sức của người mua được nhà lẫn sự cố gắng của những người vẫn đang ở trọ".

Từ góc độ giáo dục, thạc sĩ Nguyễn Thanh Phong (giáo viên Trường THPT Thực hành sư phạm, ĐH Cần Thơ), cho biết trong 21 năm giảng dạy, tiếp xúc với học sinh, ông nhận thấy đằng sau những bình luận "nhả vía, nhận vía" có thể là nỗi bất an của một thế hệ đang phải đối diện với sự cạnh tranh và nhiều biến động khó lường.

Tuy nhiên, ông Phong cảnh báo việc liên tục bám víu vào những người thành công để cầu may có thể khiến người trẻ dần tin rằng thành tựu được quyết định bởi vận may bên ngoài nhiều hơn công sức của chính mình. Thay vì tìm hiểu phương pháp học tập, kỷ luật và những lần thất bại của một thủ khoa, người trẻ có thể chỉ chú ý đến kết quả hào nhoáng nhất. Điều này khiến quá trình rèn luyện bản lĩnh cá nhân bị lu mờ.

"Khi nhìn vào một thủ khoa hay người trẻ khởi nghiệp thành công, nhiều người chỉ muốn "vay mượn" hào quang từ kết quả mà bỏ qua hành trình nỗ lực, kỷ luật và bền bỉ phía sau. Tư duy đi tắt đón đầu, trông chờ vào "vía tốt" có thể dễ khiến người trẻ thiếu khả năng chịu áp lực, dễ gục ngã và đổ lỗi cho hoàn cảnh khi gặp thất bại", ông Phong lưu ý và chia sẻ với phụ huynh: "Hãy dạy trẻ cách đối diện và chấp nhận thất bại, hiểu rằng không phải cứ gặp khó khăn là do mình thiếu may mắn, mà có thể vì chưa chuẩn bị đủ tốt. May mắn không quyết định thành công; chính năng lực, sự nỗ lực và bền bỉ mới giúp các em đi xa".

Thạc sĩ Nguyễn Hiếu Tín nhìn nhận điều tích cực nhất trong câu chuyện "xin vía" chính là sự ngưỡng mộ. Khi một người trẻ "xin vía" thủ khoa, người thành đạt hay doanh nhân giỏi, điều đó cho thấy họ đang nhìn thấy ở người khác một hình mẫu mà mình mong muốn hướng đến.

"Vấn đề là chuyển hóa sự ngưỡng mộ thành hành động học hỏi cụ thể. Thay vì chỉ "xin vía" một người học giỏi, hãy tìm hiểu phương pháp học tập, cách quản lý thời gian, tinh thần vượt khó của họ. Thay vì "xin vía" người kinh doanh thành công, hãy quan tâm đến tư duy quản trị, khả năng nắm bắt thị trường và cả những thất bại mà họ từng trải qua. "Xin vía" là mong nhận được may mắn từ người khác, nhưng tạo ra may mắn lại là trách nhiệm của chính mình", ông Tín nói.

Cũng theo ông, không nhất thiết phải từ bỏ những lời "xin vía" vui vẻ, nhưng cần hiểu rằng phía sau một kết quả đáng ngưỡng mộ thường là cả quá trình nỗ lực mà đôi khi người ngoài không nhìn thấy. Thay vì chỉ muốn nhận may mắn, mỗi người có thể cố gắng trở thành nguồn cảm hứng, lan tỏa những giá trị tốt đẹp để người khác cũng muốn học hỏi, noi theo.