Khương, 33 tuổi, hiện là phó giáo sư tại Viện nghiên cứu cấp cao về toán (IASM), Viện công nghệ Cáp Nhĩ Tân. Đây được coi là cái nôi về kỹ thuật hàng không vũ trụ và quốc phòng không gian ở Trung Quốc, thuộc khối C9 - liên minh 9 đại học nghiên cứu ưu tú nhất. Khương là người Việt hiếm hoi làm việc toàn thời gian trong lịch sử trường.
Lĩnh vực nghiên cứu chính của anh là hình học đại số, xuất hiện rất nhiều trong vật lý lý thuyết, như lý thuyết dây, lý thuyết trường lượng tử... Khương nói vui công việc của mình như "phân loại đồ vật trên thế giới bằng toán học".
"Có thể hình dung như xây dựng một bản đồ của toàn bộ hành tinh, sau đó nghiên cứu cấu trúc của cả bản đồ thay vì một hành tinh riêng lẻ", anh giải thích.
Tại IASM, Khương giảng dạy một lớp, còn lại dành cho nghiên cứu và các hoạt động trao đổi học thuật, diễn ra gần như hàng tuần. Dù thấy cuộc sống có phần đơn điệu, Khương nhìn nhận công việc cho anh nhiều giá trị: được học hỏi, thỏa mãn sự tò mò khi nghiên cứu, và được truyền tải những kiến thức mới cho thế hệ sau.
"Tôi cảm thấy may mắn khi có thể theo đuổi và sống nhờ niềm đam mê toán học", Khương nói.
Đoàn An Khương. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Khương lớn lên ở Đắk Lắk. Thích toán từ thời tiểu học và góp mặt trong một số cuộc thi, nhưng Khương chưa thật sự chú tâm. Tới lớp 11, khi kỳ thi đại học kề cận, anh nhận ra mình muốn học chuyên sâu về toán.
"Lúc ấy, với đa số bài toán, tôi nắm được mẹo và cách giải, nhưng không thật sự hiểu bản chất", Khương kể. "Tôi muốn xem khi đưa ra một bài toán, liệu có một phương pháp hay lý thuyết chung nào để giải những bài tương tự không".
Năm 2011, anh trở thành tân sinh viên chương trình cử nhân chất lượng cao của khoa Toán - Cơ - Tin học, Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Khương định học xong sẽ về tỉnh làm thầy giáo. Nhưng lộ trình ấy thay đổi ở năm thứ ba, khi anh gặp thầy trưởng khoa - PGS Lê Minh Hà, hiện là Giám đốc điều hành Viện nghiên cứu cấp cao về toán (VIASM). Thầy động viên anh cố gắng đi học tiếp, tìm cơ hội ở nước ngoài.
Nghe lời thầy, Khương không tìm việc ngay sau khi ra trường mà đăng ký một kỳ thực tập hè ở Đại học Ottawa (Canada), học những kỹ năng căn bản của nghiên cứu, như cách tìm vấn đề, các bước thực hiện,... Sau đó, anh về trường cũ làm giảng viên một năm, rồi giành học bổng thạc sĩ của quỹ FMJH, tới Đại học Paris Sud (Pháp) năm 2016.
Khương thấy mình gần như một "tờ giấy trắng" về nghiên cứu, mơ hồ chưa biết đi theo hướng nào.
"So với các bạn người Trung Quốc trong lớp thì tôi cảm thấy như một trời một vực, áp lực phải siêng năng hơn", Khương nói.
Khương nhớ một giai đoạn "ăn ngủ" với sách vở. Thư viện trường đóng cửa vào cuối tuần, nên cậu sinh viên mang theo đồ ăn cho hai ngày để ở lại, vùi đầu vào học. Vì chỉ một số nhỏ được nhận học bổng tiến sĩ, Khương làm việc "hết tốc lực".
Tới năm thứ hai, Khương vẫn chưa chắc chắn về hướng đi, chỉ nghĩ có thể thử sức với hình học đại số. Trong 4-5 giáo sư mà anh gửi thư xin hướng dẫn luận văn, chỉ giáo sư Julien Grivaux hồi đáp và đồng ý. Đó là thời khắc định hình con đường học thuật của Khương sau này. Anh đùa rằng mình không chọn hình học đại số, mà lĩnh vực này "chọn mình".
Năm 2018, anh nhận học bổng tiến sĩ ở Viện Toán Jussieu - Paris Rive Gauche, tiếp tục được giáo sư Grivaux hướng dẫn. Càng làm nghiên cứu, niềm hứng thú của Khương với hình học đại số càng lớn, cùng động lực khi thấy kết quả của mình có ích, được trích dẫn ở những công trình khác.
Song, vì quá trình này rơi vào giữa lúc dịch Covid-19, nên dù hoàn thành luận văn đúng hạn, Khương không thể trực tiếp tham dự, kết nối ở các hội thảo quốc tế về toán. Anh chật vật mà không tìm được học bổng nghiên cứu sau khi tốt nghiệp.
Chàng tiến sĩ trẻ định buông xuôi để về nước dạy học. Đúng vào "phút bù giờ", Khương được nhận làm nghiên cứu sinh sau tiến sĩ ở Trung tâm Toán học Laurent Schwartz (CMLS), Đại học Bách khoa Paris. Anh ở đây một năm, rồi tới Đại học KU Leuven (Bỉ).
Thời gian này, Khương ấn tượng khi thấy nhiều đại học, viện nghiên cứu ở Trung Quốc có những công trình đột phá về khoa học công nghệ. Anh nghe về một nhóm rất mạnh ở IASM, liên quan hướng nghiên cứu của mình, nên gửi hồ sơ tới và cập bến Trung Quốc năm ngoái.
IASM trao kinh phí nghiên cứu và trợ cấp sinh hoạt dồi dào. Khương nhìn nhận điều này giúp bản thân tập trung làm một công việc vốn có nhiều sự vô chừng như nghiên cứu. Anh kể có khi mất 5-6 tháng là hoàn thành một bài báo, nhưng cũng có bài mất tới 5 năm, đi qua các phiên bản để rồi quay về với ý tưởng ban đầu. Hoặc một nghiên cứu mà anh tâm đắc gần đây lại đến từ việc anh vô tình phát hiện một lỗi chứng minh của đồng nghiệp, trên đường đi tìm công thức tham khảo cho bài của mình.
Những trải nghiệm như vậy dần dần giúp Khương học cách bớt áp lực hay phàn nàn khi mọi chuyện không như dự định. Anh để mọi thứ "nhẹ nhàng như nước trôi".
"Nước có cái hay là có tính thích nghi rất tốt, khi bỏ vào trong vật có hình dạng gì thì nó lại có hình dạng đấy. Thì thay vì ngồi than vãn về cuộc sống xung quanh, mình học cách thích nghi", Khương tâm niệm. Vị phó giáo sư trẻ cho hay luôn có 2-3 nghiên cứu bỏ ngỏ cùng lúc, để mỗi khi bế tắc trước một đề tài, anh tạm gác lại và tiếp tục với một đề tài khác, giữ cho tâm trí luôn mới.
PGS Lê Minh Hà nhìn nhận việc không né tránh chuyện thua kém về kiến thức so với bạn bè quốc tế, mà dám đương đầu và học hết sức mình, đã giúp học trò tích lũy nội lực để tới chỗ đứng hôm nay. Ông cũng đánh giá đây là bài học quý cho các bạn trẻ.
"Nhiều bạn có xu hướng chọn học những ngành nhẹ nhàng, dễ vào, dễ ra trường, và hy vọng dễ kiếm việc. Nhưng càng đi xa, con đường càng gập ghềnh, vì những nền tảng cơ bản bị bỏ qua hôm nay sớm muộn cũng phải trả giá, đặc biệt trong thời đại AI", GS Hà chia sẻ.
Từ hành trình của mình, Khương hiểu rằng đại học vẫn chưa phải thời điểm để nhiều sinh viên hiểu rõ con đường đi. Anh không có lời khuyên nào ngoài một tâm niệm là nếu đã thích toán, hãy cứ học nhiều nhất có thể, khi có đủ kiến thức thì dễ định hướng cho bản thân hơn.
"Có thể là con chim bao quát toàn cảnh trước, rồi hẵng làm con ếch trong cái giếng của mình", Khương ví von.
Đoàn An Khương. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Khánh Linh