Điểm nghẽn nào cần tháo gỡ với hoạt hình?
Những năm gần đây, sự hiện diện ngày càng rõ nét của các studio, doanh nghiệp và nhà làm phim Việt Nam tại liên hoan phim hoạt hình lớn nhất thế giới cho thấy, ngành đang bước vào một giai đoạn phát triển mới. Song, khoảng cách giữa một cộng đồng làm nghề năng động với một nền công nghiệp hoạt hình thật sự vẫn còn khá xa và hoạt hình trong nước vẫn vướng phải nhiều nút thắt.
Thiếu cơ chế và nguồn lực đủ mạnh
Gần 70 năm hình thành và phát triển, hoạt hình Việt Nam đã ghi dấu với nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật, ghi dấu ấn tại các liên hoan phim trong và ngoài nước. Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của công nghệ số, các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực hoạt hình, kỹ xảo điện ảnh và sản xuất nội dung số cũng có bước trưởng thành đáng kể. Nhiều studio trong nước đã tham gia các dự án quốc tế, trở thành đối tác của các hãng phim, nền tảng giải trí và doanh nghiệp sáng tạo lớn trên thế giới. Đó là những tín hiệu tích cực cho thấy, năng lực chuyên môn, tinh thần nỗ lực của đội ngũ làm nghề đang từng bước được khẳng định. Song, khoảng cách giữa năng lực sản xuất và năng lực phát triển ngành vẫn còn khá lớn.
Yếu tố cần đối với hoạt hình Việt Nam là một môi trường đủ điều kiện để các dự án mới liên tục được hình thành, thử nghiệm và phát triển. Một số đại diện các tổ chức văn hóa, nhà sản xuất quốc tế đến lãnh đạo Hiệp hội Kỹ xảo điện ảnh và Hoạt hình Việt Nam (VAVA) nhắc khá nhiều đến thực trạng: Việt Nam không thiếu nhân lực có năng lực chuyên môn, cũng không thiếu chất liệu văn hóa để sáng tạo. Cái còn thiếu là những cơ chế và nguồn lực đủ mạnh để các tài năng có thể theo đuổi nghề nghiệp lâu dài, đồng thời giúp các ý tưởng được phát triển thành những sản phẩm có giá trị bền vững.
Thiếu mắt xích và cả việc nối những mắt xích
Khoảng trống dễ nhận thấy nhất nằm ở sự thiếu đồng bộ trong quá trình phát triển dự án. Tại nhiều quốc gia có ngành hoạt hình phát triển, một bộ phim được xây dựng như một chuỗi liên kết chặt chẽ từ phát triển ý tưởng, huy động đầu tư, sản xuất đến phát hành và khai thác thương mại. Ngay từ giai đoạn đầu, kịch bản, thiết kế nhân vật, xây dựng thế giới nghệ thuật, nghiên cứu khán giả, chiến lược gọi vốn, tìm kiếm đối tác và kế hoạch phát hành đã được chuẩn bị song song để mỗi khâu đều hỗ trợ cho nhau. Trong khi đó, tại Việt Nam, các mắt xích này vẫn còn phát triển rời rạc. Nhiều dự án chỉ thật sự khởi động khi đã có kinh phí sản xuất, trong khi công tác phát triển dự án, kết nối đầu tư và chuẩn bị cho phát hành chưa được đầu tư tương xứng. Điều đó khiến quá trình làm phim thường bắt đầu trước khi toàn bộ hệ sinh thái của dự án được hình thành đầy đủ. Một khoảng trống khác là đào tạo nguồn nhân lực.
Những năm gần đây, các họa sĩ, animator (họa sĩ diễn hoạt) và chuyên gia kỹ thuật của Việt Nam ngày càng được các đối tác quốc tế đánh giá cao. Ở góc độ này, ngành vẫn còn thiếu đội ngũ làm công việc phát triển nội dung ở những vị trí quan trọng như biên kịch hoạt hình, đạo diễn hoạt hình, nhà sản xuất (producer), chuyên gia phát triển tài sản trí tuệ (IP) hay quản lý dự án quốc tế. Đây đều là những mắt xích có vai trò quyết định trong việc đưa một ý tưởng trở thành sản phẩm có khả năng cạnh tranh trên thị trường.
Ở các nền hoạt hình phát triển, quá trình phát triển dự án thường được coi là giai đoạn quyết định. Một bộ phim có thể mất nhiều năm để hoàn thiện, nhưng hướng đi của nó phần lớn được xác lập từ khi kịch bản, nhân vật và chiến lược phát triển còn nằm trên bàn làm việc. Đây cũng là điều hoạt hình Việt Nam đang cần bổ sung. Chúng ta đã có những nghệ sĩ tài năng, các studio đủ năng lực tham gia chuỗi sản xuất quốc tế và những tác phẩm ghi dấu ấn riêng. Dù vậy, vẫn còn thiếu những không gian để ý tưởng gặp nguồn lực, để người sáng tạo kết nối với nhà đầu tư và để các dự án được nuôi dưỡng từ giai đoạn khởi đầu.
Thiếu “vườn ươm” cho ý tưởng
Quan sát cách vận hành của các chợ dự án, diễn đàn kết nối sản xuất và chương trình hỗ trợ sáng tạo tại những liên hoan phim hoạt hình lớn trên thế giới, có thể nhận thấy một đặc điểm chung: Giá trị được quan tâm nhất không phải là sản phẩm đã hoàn thiện mà là những ý tưởng đang trong quá trình hình thành. Nhiều dự án được giới thiệu trước công chúng khi mới chỉ có vài trang kịch bản, một số thiết kế nhân vật hoặc đoạn phim thử nghiệm ngắn. Tuy nhiên, đằng sau những bản phác thảo tưởng như đơn giản ấy thường là quá trình chuẩn bị kéo dài nhiều năm, với sự tham gia của các cố vấn nghệ thuật, chuyên gia phát triển nội dung, nhà sản xuất, nhà phát hành và các quỹ hỗ trợ sáng tạo.
Từ góc độ này, có thể thấy một trong những khoảng trống lớn nhất của hoạt hình Việt Nam hiện nay không nằm ở năng lực kỹ thuật hay nguồn nhân lực sản xuất. Trong hơn một thập niên qua, nhiều studio trong nước đã tham gia sâu vào chuỗi sản xuất toàn cầu, đảm nhiệm các công đoạn từ hoạt họa, dựng hình, kỹ xảo đến phát triển nội dung số. Đội ngũ họa sĩ trẻ ngày càng được quốc tế đánh giá cao về chuyên môn và khả năng thích ứng với công nghệ mới. Tuy nhiên, khả năng phát triển dự án nguyên bản, xây dựng thế giới nghệ thuật và định hình các tài sản sở hữu trí tuệ vẫn chưa phát triển tương xứng với năng lực sản xuất.
Một nguyên nhân quan trọng là hoạt hình Việt Nam hiện vẫn thiếu những “vườn ươm” đúng nghĩa cho các ý tưởng sáng tạo. Những mô hình như phòng biên kịch, chương trình cố vấn dài hạn, quỹ phát triển dự án, trung tâm nghiên cứu khán giả hay mạng lưới kết nối giữa nhà sáng tạo với nhà đầu tư vẫn còn khá hạn chế. Không ít ý tưởng giàu tiềm năng phải tự phát triển trong điều kiện thiếu phản biện chuyên môn, thiếu nguồn lực nghiên cứu và thiếu cơ hội tiếp cận thị trường ngay từ giai đoạn đầu. Điều này khiến nhiều dự án gặp khó khăn khi bước ra các sân chơi quốc tế, không phải vì thiếu chất liệu văn hóa hay thiếu năng lực sáng tạo mà vì chưa được chuẩn bị đầy đủ về cấu trúc dự án và chiến lược phát triển.
Ông Paul Abela (Tùy viên Nghe nhìn khu vực Đông Nam Á, Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam) cho rằng, thách thức lớn nhất hiện nay của hoạt hình Việt Nam không nằm ở công nghệ mà nằm ở khâu phát triển dự án và kể chuyện. Theo ông, các liên hoan phim và chợ dự án quốc tế không chỉ tìm kiếm những bộ phim được sản xuất tốt về mặt kỹ thuật. Điều họ quan tâm là những ý tưởng đủ mạnh, những câu chuyện được phát triển kỹ lưỡng, một thế giới hình ảnh nhất quán, định hướng nghệ thuật rõ ràng và khả năng định vị dự án trong bối cảnh thị trường quốc tế. Nói cách khác, điều tạo nên sức hấp dẫn của một dự án không chỉ là chất lượng hình ảnh mà còn là chiều sâu tư duy sáng tạo đứng phía sau tác phẩm.
Những năm gần đây, một số chương trình như IP Contest, các workshop phát triển dự án, đào tạo pitching hay các hoạt động cố vấn sáng tạo do Viện Pháp tại Việt Nam cùng nhiều đối tác triển khai đã bước đầu tạo ra những tín hiệu tích cực. Các hoạt động này giúp nhà làm phim trẻ tiếp cận phương pháp phát triển nội dung hiện đại, học cách xây dựng hồ sơ dự án, trình bày ý tưởng trước nhà đầu tư và định vị tác phẩm trong môi trường quốc tế. Tuy nhiên, nếu nhìn ở quy mô toàn ngành, đây mới chỉ là những bước đi đầu tiên. Để hình thành một nền công nghiệp hoạt hình thật sự, Việt Nam cần nhiều hơn những chương trình ngắn hạn; cần một hệ sinh thái phát triển ý tưởng được vận hành thường xuyên, nơi các dự án có thể được nuôi dưỡng trong thời gian đủ dài để trưởng thành.
Bởi xét đến cùng, thành công của một nền hoạt hình không bắt đầu từ trường quay hay phòng dựng phim. Nó bắt đầu từ nơi những ý tưởng được phát hiện, được lắng nghe, được phản biện và được trao cơ hội phát triển. Một nền công nghiệp có thể đầu tư hàng triệu USD cho sản xuất, nhưng nếu thiếu những “vườn ươm” cho ý tưởng, rất khó tạo ra những tác phẩm có khả năng tồn tại lâu dài và tạo dấu ấn riêng trên bản đồ hoạt hình thế giới.
GIẢM KHẢ NĂNG RA THỊ TRƯỜNG QUỐC TẾ
Tại Pháp, Canada, Hàn Quốc hay nhiều nước châu Âu, sự phát triển của hoạt hình không chỉ dựa vào doanh nghiệp mà còn có sự đồng hành mạnh mẽ của nhà nước thông qua các quỹ điện ảnh, chính sách hỗ trợ sản xuất, cơ chế ưu đãi thuế và các chương trình phát triển nội dung. Những chính sách này giúp giảm bớt rủi ro cho các nhà đầu tư, tạo điều kiện để các dự án mới có cơ hội được hình thành và phát triển trong thời gian dài. Trong khi đó, hoạt hình Việt Nam hiện vẫn phụ thuộc chủ yếu vào nguồn vốn tư nhân. Điều này khiến số lượng dự án nguyên bản còn hạn chế, đồng thời làm giảm khả năng hiện diện thường xuyên của hoạt hình Việt Nam tại các thị trường và diễn đàn quốc tế.
THỤY PHƯƠNG