Hội nghị quốc tế về phòng chống lừa đảo trực tuyến (ICCOS-2026) tại Thủ đô Phnom Penh của Campuchia mới đây đưa ra Tuyên bố Phnom Penh, với 11 cam kết nhằm tăng cường hợp tác quốc tế chống lừa đảo trực tuyến và các hoạt động tội phạm xuyên quốc gia. Tuyên bố được 28 quốc gia và bảy tổ chức quốc tế thông qua, tập trung những vấn đề then chốt như chia sẻ thông tin, triệt phá các cơ sở lừa đảo, truy tìm và thu hồi tài sản phạm tội, tăng cường hợp tác công - tư và bảo vệ nạn nhân.
Đây là bước tiến cần thiết, nhưng đồng thời cũng cho thấy một thực tế đáng lo ngại rằng, cuộc chiến chống lừa đảo trực tuyến vẫn còn rất nhiều thách thức. Theo thông tin do Văn phòng LHQ về ma túy và tội phạm (UNODC) đưa ra tại hội nghị, thiệt hại do lừa đảo tại Đông Á, Đông Nam Á, Australia và New Zealand trong năm 2025 ước tính từ 88,3 đến 114,1 tỷ USD, tăng mạnh so những năm trước. Đáng lo hơn, phía sau những con số ấy không còn là những nhóm tội phạm hoạt động đơn lẻ mà là các mạng lưới xuyên biên giới được tổ chức ngày càng bài bản.
Các mạng lưới này phân chia hoạt động theo từng mắt xích: Tuyển người, vận hành cơ sở lừa đảo, thu thập dữ liệu, cung cấp công nghệ, rửa tiền và vận chuyển người. Buôn bán người, cưỡng bức lao động, rửa tiền, vận chuyển người trái phép và tội phạm công nghệ cao ngày càng đan xen. Không ít người bị đưa vào các cơ sở lừa đảo thực chất là nạn nhân của mua bán người và cưỡng bức lao động. Điều đó khiến việc phân định giữa nạn nhân và đối tượng phạm tội trở nên phức tạp, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác cứu hộ, bảo vệ nạn nhân.
Đáng nói, lợi nhuận khổng lồ từ lừa đảo lại được tái đầu tư để mở rộng mạng lưới. Công nghệ mới, tiền mã hóa, tài sản ảo và mã độc tiếp tục được khai thác để che dấu vết, tiếp cận nạn nhân và qua mặt cơ quan chức năng.
Theo các chuyên gia, chống tội phạm mạng xuyên biên giới không thể chỉ đánh vào từng đường dây, bởi một mạng lưới bị triệt phá có thể được thay thế bằng đường dây khác, một cơ sở bị đóng cửa có thể xuất hiện ở địa bàn mới. Số điện thoại, tài khoản, tên miền và danh tính có thể thay đổi chỉ trong thời gian ngắn. Vì vậy, nếu chỉ bắt giữ đối tượng và đóng cửa từng cơ sở mà không phá vỡ những mắt xích phía sau, tội phạm vẫn có khả năng tái sinh. Trọng tâm phải là phá vỡ cả chuỗi tội phạm, từ nhân lực, công nghệ, hạ tầng đến dòng tiền và nơi trú ẩn.
Đây cũng là những nội dung cốt lõi được đặt ra trong Tuyên bố Phnom Penh. Trong đó, truy dòng tiền phải trở thành một mũi đột phá. Tội phạm có thể thay đổi địa điểm, danh tính và phương thức liên lạc, nhưng dòng tiền thường để lại dấu vết. Ngân hàng, tổ chức thanh toán, doanh nghiệp công nghệ tài chính và sàn tài sản số cần được kết nối hiệu quả với cơ quan thực thi pháp luật để phát hiện, phong tỏa và thu hồi tài sản phạm tội trước khi chúng bị tẩu tán.
Một vấn đề đáng quan tâm hiện nay là tội phạm xuyên biên giới trong khi cơ chế đấu tranh ở nhiều nơi vẫn còn bó hẹp trong ranh giới quốc gia. Kẻ phạm tội có thể ở một nước, máy chủ đặt tại nước thứ hai, nạn nhân ở nước thứ ba, còn dòng tiền đi qua nhiều hệ thống tài chính. Nếu thông tin không được chia sẻ kịp thời, tương trợ tư pháp còn chậm và chứng cứ điện tử khó được thu thập, cơ quan chức năng sẽ luôn phải chạy phía sau tội phạm.
Do đó, các chuyên gia cho rằng, cần thiết lập các kênh liên lạc và chia sẻ thông tin nhanh hơn giữa lực lượng thực thi pháp luật, cơ quan công tố và cơ quan tình báo tài chính; tăng cường phối hợp điều tra, tương trợ tư pháp, dẫn độ và thu thập chứng cứ điện tử. Thêm nữa, khu vực tư nhân cũng không thể đứng ngoài cuộc. Nhà mạng có thể phát hiện hoạt động bất thường; ngân hàng nhận diện giao dịch đáng ngờ; nền tảng số phát hiện tài khoản và quảng cáo gian lận; doanh nghiệp an ninh mạng nhận diện hạ tầng độc hại. Kết nối những năng lực đó với cơ quan chức năng sẽ giúp chuyển từ xử lý từng vụ việc sang phá vỡ cả hệ sinh thái tội phạm.
ICCOS-2026 đã phát đi thông điệp rõ ràng rằng, không quốc gia nào có thể tự mình giải quyết nạn lừa đảo trực tuyến. Khi các mạng lưới tội phạm đã hoạt động xuyên biên giới, cuộc chiến chống chúng cũng phải được tổ chức trên quy mô tương ứng.
Tuyên bố Phnom Penh là bước tiến đáng chú ý trong phòng, chống tội phạm mạng xuyên biên giới, nhưng theo các chuyên gia an ninh, điều quan trọng là biến cam kết thành hành động. Muốn giải quyết căn cơ loại tội phạm đã trở thành thách thức an ninh phi truyền thống này thì không thể chỉ bắt thêm một nhóm tội phạm hay đóng thêm một cơ sở lừa đảo. Điều quan trọng là phải cắt dòng tiền, triệt hạ hạ tầng, phá vỡ chuỗi cung ứng của tội phạm và bảo vệ những người bị biến thành nạn nhân. Đó không chỉ là bảo vệ tài sản của người dân, mà còn là bảo vệ an ninh, trật tự, niềm tin và sự an toàn của xã hội trong kỷ nguyên số.
PHẠM DƯƠNG