Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tuần trước cử một phái đoàn quan chức tới Miami, bang Florida để thảo luận với các đối tác Mỹ về khả năng đạt được thỏa thuận ngừng bắn trong lĩnh vực năng lượng với Nga và một thỏa thuận riêng nhằm chấm dứt các cuộc tấn công ở biển Đen.
Đề xuất mà phái đoàn đưa ra là Kiev sẵn sàng ngừng tập kích các nhà máy lọc dầu và cơ sở dầu mỏ Nga nếu đối phương không tiếp tục nhắm mục tiêu vào hạ tầng năng lượng Ukraine. Họ tin rằng Mỹ có đủ ảnh hưởng để thúc đẩy hai bên đạt được một thỏa thuận "ngừng bắn năng lượng".
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tại Belgrade, Serbia, ngày 8/8. Ảnh: AFP
Tổng thống Zelensky cho biết vài ngày trước cuộc gặp, ông đã trao đổi với đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner về mong muốn đạt được đột phá ngoại giao trước mùa đông và bầu cử giữa kỳ Mỹ. Ông Witkoff sau đó đề xuất tổ chức cuộc gặp ở Florida, nói rằng Washington có một số ý tưởng mới muốn thảo luận cùng Kiev.
"Tôi đương nhiên đồng ý đến đó để trao đổi về các khả năng đàm phán", ông Zelensky nói với Axios.
Tổng thống Zelensky nhấn mạnh trong các cuộc trao đổi, đặc phái viên Witkoff và Kushner không đề cập tới khả năng Mỹ đạt thỏa thuận dầu diesel với Nga. Lãnh đạo Ukraine ngầm hiểu các đại diện của Mỹ sẽ chuyển thông điệp từ cuộc trao đổi tại Florida tới Nga, sau đó đến Kiev để thúc đẩy thỏa thuận hòa bình.
Ông Zelensky cho biết các nhà đàm phán Ukraine đã báo tin cho ông rằng Tổng thống Donald Trump dự định điện đàm với người đồng cấp Nga Vladimir Putin trong ngày 9/10 và có thể sắp công bố quyết định liên quan đến các lệnh trừng phạt Nga.
Bởi vậy, khi Witkoff và Kushner thông báo với phái đoàn Ukraine rằng Tổng thống Trump chuẩn bị dỡ bỏ lệnh trừng phạt đối với hoạt động xuất khẩu dầu diesel của Nga, các quan chức Ukraine ngỡ ngàng, không dám tin vào tai mình.
"Không chỉ chúng tôi mà cả phái đoàn của châu Âu ở đó đều bất ngờ trước diễn biến này", một quan chức cấp cao Ukraine nói với Kyiv Independent, nhắc đến đại diện các nước Đức, Pháp, Anh (E3), Liên minh châu Âu (EU) và NATO tại cuộc gặp.
Khoảng một giờ sau, Tổng thống Trump thông báo trên mạng xã hội Truth Social rằng ông "vừa kết thúc cuộc thảo luận vô cùng thành công" với ông Putin. Hai bên đạt thỏa thuận, trong đó Nga sẽ cung cấp hàng triệu tấn dầu diesel cho Mỹ và toàn cầu.
Thỏa thuận này đánh dấu sự thay đổi đáng kể trong chính sách đối ngoại của Mỹ với Nga. Ông Trump tháng trước vừa ký sắc lệnh mở rộng trừng phạt với Nga nhằm siết chặt nguồn thu từ dầu mỏ và khí đốt, ngăn Moskva có thêm nguồn lực tài chính để tài trợ cho cuộc chiến tại Ukraine.
Giới chức Ukraine cho biết Kiev không được thông báo trước về quyết định này. Họ hoài nghi liệu có phải Mỹ đã đàm phán các điều khoản với Nga từ trước, trong khi Ukraine với EU vẫn còn loay hoay xác định những điều kiện cho một thỏa thuận ngừng bắn trong lĩnh vực năng lượng.
"Chúng tôi có cảm giác như bị gài", một quan chức Ukraine nói. "Tất cả đều vô cùng sửng sốt".
Theo ông Zelensky, việc Washington vừa gặp phái đoàn Ukraine để bàn về hòa bình, vừa thương lượng với ông Putin về một thỏa thuận có lợi cho Nga mà không thông báo khiến Kiev cảm thấy bị đối xử thiếu minh bạch, dù luôn nỗ lực xây dựng quan hệ tốt đẹp nhất có thể với Washington.
"Tôi cho rằng phái đoàn Ukraine bị lợi dụng cho những toan tính khác", ông Zelensky nói, nhưng không đề cập cụ thể.
Thời điểm Mỹ công bố thỏa thuận diesel với Nga càng củng cố nhận định này của các quan chức Ukraine. Theo chỉ đạo của Tổng thống Trump, Bộ Tài chính Mỹ thông báo Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài sẽ "ngay lập tức cấp giấy phép tạm thời, cho phép cung cấp dầu diesel của Nga ra thị trường toàn cầu" cho đến ngày 7/4/2027.
Một quan chức Ukraine cho rằng thời hạn miễn trừ này là dấu hiệu cho thấy chính quyền Mỹ đã lên kế hoạch từ trước, ít nhất là từ ngày 7/10, phù hợp với cách tính chu kỳ 6 tháng. Đó là thời điểm cuộc gặp ở Miami bắt đầu diễn ra.
Chưa đầy 48 giờ sau quyết định trên, Tổng thống Trump tiếp tục khiến giới chức Ukraine bất ngờ khi thông báo trên mạng xã hội Truth Social hôm 11/10 rằng Nga và Ukraine nhất trí ngừng tấn công hạ tầng năng lượng của nhau.
"Tôi mới biết về thông báo ngừng bắn qua truyền thông", ông Zelensky cho biết, khẳng định Ukraine chưa đạt thỏa thuận nào như vậy. Tuy nhiên, ông sẵn sàng ủng hộ nỗ lực này, "Nếu Nga đồng ý ngừng bắn trong lĩnh vực năng lượng, Ukraine cũng sẽ nhất trí".
Nga dường như cũng bất ngờ với tuyên bố của ông Trump. Igor Ananskikh, Phó chủ tịch thứ nhất Ủy ban Năng lượng thuộc Hạ viện Nga, cho biết ông không có thông tin về thỏa thuận này, nhận định tuyên bố của Tổng thống Mỹ có thể nhằm tác động đến giá dầu.
"Chúng ta đều biết ông Trump thường tung ra những thông tin kiểu như vậy để kìm hãm giá dầu. Tôi không biết tuyên bố này thật đến mức nào", ông nói với hãng tin Ostorozhno Novosti.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky (giữa) gặp đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff (trái) và Jared Kushner tại Kiev ngày 6/9. Ảnh: AFP
Tổng thống Zelensky cho biết ông sẽ trao đổi với nhóm đàm phán để nắm đầy đủ nội dung các cuộc gặp với hai đặc phái viên Witkoff và Kushner, đồng thời làm rõ liệu việc nới lỏng trừng phạt dầu diesel của Nga có liên quan đến chuyến đi tới Moskva mà các đặc phái viên này dự định thực hiện hay không.
Theo ông Zelensky, quyết định của Washington có thể nhằm tạo điều kiện cho cuộc gặp giới chức Nga. Tuy nhiên, ông thừa nhận chưa rõ ý định thực sự của Tổng thống Trump.
Dù thể hiện bất bình với động thái của Mỹ, ông Zelensky khẳng định Ukraine vẫn cần Mỹ tham gia nỗ lực chấm dứt chiến tranh. Ông cũng lo ngại việc trao lợi ích cho Nga khi Moskva chưa có nhượng bộ tương ứng sẽ gây khó khăn cho các nỗ lực ngoại giao tiếp theo.
"Quyết định này sẽ không giúp ích gì cho chúng tôi. Điều đáng lo ngại là tôi nghĩ quyết định này cũng sẽ không có lợi cho người Mỹ", ông Zelensky nói.
Như Tâm (Theo Kyiv Independent, Axios, Reuters)