Ngày 14/9, phiên xét xử 42 bị cáo vụ án xảy ra tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa và Trung tâm Pháp y tâm thần khu vực Tây Nguyên, bước sang phần tranh luận. Một nửa số bị cáo là bác sĩ, giám định viên pháp y tâm thần hoặc lãnh đạo chuyên môn của hai cơ sở giám định.
Trong vụ án này, những người "chạy" kết luận tâm thần đều thuộc diện đang bị điều tra, xét xử hoặc chấp hành án về nhiều tội, nhằm được xác định hạn chế hoặc mất khả năng nhận thức, điều khiển hành vi để tránh, trì hoãn xử lý hoặc được giảm nhẹ.
Theo cáo trạng, từ tháng 1/2016 đến tháng 6/2024, tại hai cơ sở này xảy ra 29 vụ đưa, nhận, môi giới hối lộ và lợi dụng chức vụ, quyền hạn, dẫn đến 26 kết luận giám định tâm thần sai sự thật, 3 hồ sơ bệnh án sai sự thật và một trường hợp chuyển khoa điều trị bắt buộc không đúng quy định.
Ông Bùi Thế Hùng (cựu Viện trưởng Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa) bị cáo buộc tham gia 18 Hội đồng giám định pháp y tâm thần, cùng đồng phạm nhận 1,245 tỷ đồng để ban hành 18 kết luận sai sự thật, trong đó ông hưởng lợi 270 triệu đồng.
Cựu Viện trưởng còn bị cáo buộc môi giới 250 triệu đồng để "chạy" kết luận cho một người phạm tội; đồng thời tham gia hai Hội đồng và ban hành hai kết luận sai dù biết người này không mắc bệnh tâm thần.
VKS đề nghị TAND TP Đồng Nai phạt ông Hùng mức án 16 năm 6 tháng đến 17 năm 9 tháng tù về các tội Nhận hối lộ, Môi giới hối lộ và Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ.
>> Chi tiết mức án VKS đề nghị với 42 bị cáo
Cựu Viện trưởng Bùi Thế Hùng tại tòa ngày 14/9. Ảnh: Phạm Hải
'Tôi không đổi trắng thay đen'
Tự bào chữa sau đó, ở cáo buộc Nhận hối lộ, ông Hùng không phủ nhận việc nhiều lần nhận tiền trong quá trình tham gia giám định, song cho rằng bản thân không nhận thức đầy đủ tính chất sai phạm.
Theo bị cáo, ông không tổ chức việc đưa tiền, không biết trước người khác sẽ đưa tiền. Một số trường hợp cán bộ trong đơn vị "nhờ giúp", nhưng ông hiểu là hỗ trợ về chuyên môn chứ không phải để làm sai lệch kết luận.
Với 18 Hội đồng giám định pháp y tâm thần có liên quan, ông Hùng cho rằng phần lớn tiền được đưa sau khi việc giám định hoàn tất, không có thỏa thuận hay hứa hẹn từ trước. Việc nhận các khoản tiền trên không đồng nghĩa ông đã thỏa thuận trước hoặc để tiền chi phối kết quả giám định.
"Nếu HĐXX thấy sai thì có thể do quan điểm của Hội đồng hoặc do nghiệp vụ, kiến thức chẩn đoán bệnh của tôi, chứ tôi không sai vì tiền", cựu Viện trưởng nói.
Bị cáo cũng cho rằng có trường hợp người trong đơn vị "nhờ giúp" nhưng ông không hiểu việc này theo nghĩa phải "đổi trắng thay đen" trong kết luận chuyên môn.
Đối với cáo buộc Môi giới hối lộ, ông Hùng cho rằng mình không có động cơ hưởng lợi, chỉ giúp do quan hệ thân thiết và không nghĩ những người liên quan sau đó sẽ mang tiền, quà đến.
Cáo trạng nêu nhiều khoản tiền được đưa trước khi có kết luận
Lời bào chữa của ông Hùng có điểm không phù hợp với nội dung cáo trạng. Theo VKS, ở một số trường hợp, tiền được đưa trong thời gian Hội đồng đang theo dõi, giám định, trước khi ban hành kết luận.
Trong vụ Tiêu Duy Dũng (người được giám định trong một vụ án hình sự), cáo trạng xác định Lê Văn Hùng (cựu Viện trưởng, bị cáo cùng vụ) nhận 30 triệu đồng rồi chia cho Bùi Thế Hùng 10 triệu đồng.
Với Nguyễn Hoàng Khang (người được giám định sau khi bị kết án về tội Đánh bạc), bị cáo Nguyễn Thành Quang (cựu Trưởng khoa) nhận 30 triệu đồng rồi đưa Bùi Thế Hùng 5 triệu đồng. Các khoản tiền này được cáo trạng xác định đưa trước khi Hội đồng ban hành kết luận theo hướng có lợi cho người được giám định.
Trong vụ Nguyễn Phước Trí (bị cáo bị truy tố cả tội Đưa hối lộ và Môi giới hối lộ trong vụ án này), sau khi Hội đồng được thành lập, Hà Ngọc Khánh (bác sĩ Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa, bị cáo về tội Môi giới hối lộ) đưa Bùi Thế Hùng 20 triệu đồng và nhờ có kết luận theo hướng có lợi.
Ở trường hợp Tạ Quang Thắng (người được giám định trong một vụ án hình sự), cáo trạng xác định Nguyễn Thành Quang nhận 60 triệu đồng trong thời gian theo dõi giám định rồi chia cho Hùng 14 triệu đồng.
HĐXX ngày 14/9. Ảnh: Phạm Hải
Kết luận giám định 'sai vì chuyên môn, không vì tiền'
Đối với tội Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ, ông Hùng tập trung bào chữa về các kết luận giám định đối với Lê Vũ Hồng Sơn, người từng được Viện bắt buộc chữa bệnh và hiện là bị cáo về tội Môi giới hối lộ trong vụ án này.
Theo cựu Viện trưởng, Sơn nghiện cờ bạc, có tính xung động, nhiều lần vi phạm và từng rời nơi bắt buộc chữa bệnh để đi đánh bạc. Cùng hồ sơ bệnh án và lời khai của vợ Sơn, những yếu tố này khiến ông đánh giá Sơn hạn chế hoặc mất khả năng nhận thức, điều khiển hành vi.
Trong khi đó, cáo trạng quy kết Hùng và các thành viên Hội đồng biết Sơn không mắc bệnh tâm thần nhưng vẫn đưa ra kết luận theo hướng có lợi.
Ông Hùng không đồng tình, cho rằng nếu kết luận không chính xác thì nguyên nhân có thể xuất phát từ đánh giá chuyên môn, không phải do tiền.
Với lần giám định thứ hai, ông Hùng cho rằng người bị bắt, tạm giữ có thể chịu sang chấn tâm thần, dẫn đến lo âu, trầm cảm, thậm chí có người nghĩ đến tự sát. Ông đề nghị HĐXX xem xét yếu tố này khi đánh giá kết luận của Hội đồng.
Cựu Viện trưởng cho rằng mức án VKS đề nghị quá cao, xin được xem xét hình phạt phù hợp để còn thời gian phụng dưỡng mẹ.
Luật sư: Không thể suy từ 'kết luận sai' sang 'cố ý làm sai'
Bào chữa cho ông Bùi Thế Hùng, luật sư Nguyễn Viết Bình đồng ý với tội danh Nhận hối lộ đối với khoản 270 triệu đồng nhưng không đồng tình mức hình phạt VKS đề nghị.
Theo luật sư, khoản tiền này là "tiền cảm ơn" từ 18 Hội đồng giám định, không có sự bàn bạc, thống nhất giữa ông Hùng với các bị cáo khác. Dù tổng số tiền các bị cáo nhận là 1,245 tỷ đồng nhưng chưa đủ căn cứ xác định thân chủ đồng phạm đối với toàn bộ số tiền.
Luật sư đề nghị HĐXX xem xét các tình tiết giảm nhẹ và áp dụng cho Hùng mức án dưới khung liền kề.
Đối với tội Môi giới hối lộ, luật sư không đề nghị thay đổi tội danh nhưng cho rằng ông Hùng không thỏa thuận, không hưởng lợi từ khoản 250 triệu đồng mà chỉ đóng vai trò trung gian. Do đó, luật sư đề nghị cá thể hóa trách nhiệm của bị cáo và xem xét áp dụng hình phạt tiền.
Với cáo buộc Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ, luật sư cho rằng cần chứng minh ông Hùng biết kết luận giám định đối với Sơn là sai nhưng vẫn cố ý thực hiện. "Việc bị cáo Hùng chủ trì Hội đồng và ký kết luận chưa đủ chứng minh bị cáo biết kết luận sai nhưng vẫn cố ý thực hiện", luật sư nêu quan điểm.
Theo luật sư, Lê Vũ Hồng Sơn từng điều trị bệnh tâm thần nên cần phân biệt giữa sai sót trong đánh giá chuyên môn với hành vi cố ý làm sai kết luận. Ông đề nghị HĐXX đánh giá toàn diện chứng cứ, nhận thức và vai trò của Hùng trước khi quyết định hình phạt.
Đại diện VKS nêu quan điểm tại tòa. Ảnh: Phạm Hải
VKS: Sai phạm ảnh hưởng hoạt động điều tra, xét xử
Trước đó, nêu quan điểm về vụ án, đại diện VKS đánh giá các bị cáo được Nhà nước giao thực hiện chuyên môn trong lĩnh vực giám định pháp y tâm thần nhưng đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn để can thiệp kết quả giám định vì động cơ vụ lợi.
Cơ quan công tố cho rằng hành vi này đặc biệt nghiêm trọng, xâm phạm hoạt động đúng đắn của cơ quan Nhà nước, làm giảm uy tín ngành y tế và cơ quan giám định tư pháp, đồng thời ảnh hưởng đến quá trình điều tra, truy tố, xét xử.
Theo VKS, kết quả giám định pháp y tâm thần phải bảo đảm khách quan, trung thực, khoa học vì có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định trách nhiệm hình sự; làm sai lệch kết quả có thể dẫn đến bỏ lọt tội phạm hoặc xử lý không đúng người, đúng tội.
VKS đề nghị tòa tuyên phạt bị cáo Lê Văn Hùng (cùng là cựu Viện trưởng Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa) 15 năm 6 tháng đến 16 năm tù; Trần Văn Thành (cựu Giám đốc Trung tâm Pháp y tâm thần khu vực Tây Nguyên) 3-4 năm tù. Các bị cáo còn lại bị đề nghị từ án treo đến nhiều năm tù.
Phiên tòa đang diễn ra với phần bào chữa của các luật sư khác.
Phạm Hải