Nhóm vũ trang Houthi hôm 15/9 tuyên bố dùng tên lửa phòng không nội địa để bắn rơi tiêm kích hạng nặng F-15 Arab Saudi, khi nó đang thực hiện "hành động thù địch" trên bầu trời tỉnh Marib ở Yemen. Các đơn vị Houthi còn phóng tên lửa nhằm vào "hai đội hình tiêm kích F-15, Typhoon đang tìm kiếm xác máy bay" và buộc đối phương rút lui.
Trong hình ảnh được công bố, máy bay đã lao xuống đất và cháy rụi, chưa rõ số phận tổ lái. Cánh đuôi đứng của phi cơ có quốc kỳ Arab Saudi và số hiệu 5539, cho thấy đây là tiêm kích đa năng F-15SA thuộc biên chế Phi đoàn số 55 đóng quân tại căn cứ King Khalid.
Khoảnh khắc Houthi bắn hạ F-15 hiện đại nhất của Arab Saudi
Khoảnh khắc tên lửa phòng không Houthi bắn trúng tiêm kích F-15 Arab Saudi trong video công bố ngày 16/9. Video: Al-Masirah
Đây là lần đầu có bằng chứng rõ ràng cho thấy Houthi bắn rơi tại chỗ tiêm kích F-15 Arab Saudi. Không chỉ vậy, nhóm vũ trang Yemen còn hạ được mẫu tiêm kích uy lực nhất trong biên chế Arab Saudi, cũng là một trong những phiên bản F-15 hiện đại nhất thế giới hiện nay.
Arab Saudi đã tiếp nhận hơn 220 tiêm kích F-15 kể từ đầu những năm 1980, trở thành quốc gia sở hữu phi đội F-15 lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Mỹ. Không quân nước này đang vận hành cả phiên bản F-15C/D đời cũ lẫn các biến thể F-15S và F-15SA hiện đại hơn.
Tháng 12/2011, Mỹ ký thỏa thuận trị giá 29,4 tỷ USD để bán cho Arab Saudi 84 tiêm kích F-15SA chế tạo mới và nâng cấp 68 chiếc F-15S có sẵn lên cấu hình SA, kèm theo vũ khí, phụ tùng và hỗ trợ kỹ thuật. Giới chức hai nước không công bố chi phí xuất xưởng của dòng F-15SA, nhưng giá trung bình theo hợp đồng của mỗi chiếc là khoảng 190 triệu USD.
Chiếc F-15SA đầu tiên được xuất xưởng tại cơ sở của hãng Boeing ở thành phố St. Louis hồi năm 2013, máy bay cuối cùng được bàn giao vào tháng 12/2020.
F-15SA (Saudi Advanced) là biến thể mở đầu dự án F-15 Advanced Eagle. Chương trình được Boeing triển khai với mục tiêu hiện đại hóa sâu cho dòng F-15E Strike Eagle, hợp nhất nhiều gói nâng cấp từng xuất hiện trên mẫu F-15K Hàn Quốc và F-15SG Singapore, trang bị hệ thống điều khiển bay bằng máy tính (fly-by-wire) thay thế cho tổ hợp cơ khí - điện trên các biến thể trước đó.
Kết cấu cánh máy bay cũng được gia cố, giúp tăng số giá treo vũ khí từ 9 lên 11, cho phép mang tối đa 12 tên lửa đối không hoặc 24 vũ khí đối đất. Buồng lái máy bay cũng được thiết kế lại, sử dụng màn hình phẳng cỡ lớn tương tự tiêm kích tàng hình F-35, thay thế các màn hình cỡ nhỏ và đồng hồ cơ học trên F-15 nguyên bản.
Một chiếc F-15SA bay huấn luyện tại Mỹ hồi năm 2019. Ảnh: Jetphotos
Cảm biến chính của F-15SA là radar mảng pha quét điện tử chủ động AN/APG-63(V)3 có tầm theo dõi khoảng 180 km. Nhà sản xuất Raytheon mô tả đây là sự kết hợp giữa phần mềm đã được kiểm chứng của mẫu AN/APG-63V(2) với những cải tiến mang tính đột phá về phần cứng trên radar AN/APG-79 để tạo ra "hệ thống có hiệu năng cao, đáng tin cậy và có chi phí hợp lý".
Tiêm kích F-15SA còn được trang bị hệ thống tác chiến điện tử kỹ thuật số AN/ALQ-239 và tổ hợp cảnh báo tên lửa AN/AAR-57, đều do hãng BAE Systems chế tạo.
Nhà sản xuất tuyên bố AN/ALQ-239 có thể cung cấp năng lực đối phó điện tử tiên tiến, cho phép máy bay xâm nhập sâu vào những khu vực được bảo vệ bởi các hệ thống phòng không đa tầng hiện đại.
"AN/ALQ-239 được thiết kế nhằm chống lại những mối đe dọa hiện tại và tương lai, bảo đảm khả năng phòng vệ, chế áp điện tử nhanh chóng và chính xác trong phạm vi 360 độ quanh máy bay, trên mọi dải tần số và giúp tổ lái luôn nắm bắt tốt tình huống chiến trường", tài liệu quảng cáo của BAE Systems có đoạn viết.
Trong khi đó, hệ thống AN/AAR-57 gồm các cảm biến quang - điện tử hoạt động ở dải tần cực tím được lắp đặt ở nhiều vị trí trên máy bay, giúp phát hiện nguồn nhiệt từ động cơ tên lửa đang lao tới. Tính năng này cho phép nó theo dõi cả tên lửa dùng đầu dò tầm nhiệt, vốn không đánh động các hệ thống cảnh báo radar chiếu xạ.
Cảm biến và máy tính điều khiển của hệ thống AN/AAR-57. Ảnh: BAE Systems
Ngoài phát báo động bằng âm thanh và đồ họa để tổ lái phản ứng, AN/AAR-57 cũng có thể kết nối với tổ hợp phóng mồi bẫy như AN/ALE-47 và các thiết bị chiếu tia hồng ngoại định hướng (DIRCM) để tự động kích hoạt biện pháp phòng vệ khi có dấu hiệu tên lửa tiếp cận.
Mỗi chiếc F-15SA được lắp ít nhất 4 cảm biến của AN/AAR-57, ở các mấu lồi hai bên buồng lái và dưới cánh đuôi đứng. Tổ hợp này không được trang bị cho dòng F-15E của không quân Mỹ, trong khi những chiếc F-15EX Eagle II tối tân có sẵn mấu lồi nhưng cũng không được lắp cảm biến AN/AAR-57.
Tiêm kích F-15SA còn được tích hợp hệ thống trinh sát và theo dõi hồng ngoại AN/AAS-42, kính ngắm bắn gắn trên mũ bay cho cả hai thành viên tổ lái, đường truyền dữ liệu Link 16, tổ hợp chỉ thị mục tiêu AN/AAQ-33 cùng hệ thống dẫn đường và nhắm mục tiêu hồng ngoại tầm thấp ban đêm AN/AAQ-13.
Những tính năng này khiến F-15SA được coi là một trong những biến thể F-15 hiện đại nhất thế giới hiện nay, đồng thời trở thành nền tảng để phát triển dòng F-15EX cho Mỹ và F-15QA của Qatar.
Các hệ thống cảm biến và cảnh báo trên chiếc F-15SA dường như đã phát huy tác dụng khi lực lượng Houthi phóng tên lửa. Video trích xuất từ cảm biến hồng ngoại cho thấy tổ lái đã bật chế độ tăng lực động cơ và liên tục chuyển hướng. Một số vật thể cũng phóng ra từ máy bay, nhiều khả năng là mồi bẫy chuyên đánh lừa radar, do không phát sáng như mồi bẫy nhiệt.
Tuy nhiên, nỗ lực cơ động né tránh và đánh lừa tên lửa không mang lại kết quả, khi quả đạn lao đến và phát nổ ở khoảng cách gần, khiến tiêm kích bốc cháy.
Các tên lửa dòng R-73, R-27T và R-77 của Houthi trong ảnh đăng năm 2024. Ảnh: X/Global Defense Insight
Houthi chưa công bố loại vũ khí được sử dụng để bắn rơi tiêm kích F-15SA. Tương tự những sự việc trước đây, họ chỉ sử dụng cảm biến hồng ngoại để bám bắt mục tiêu và cung cấp tham số cho tên lửa. Khác với radar, loại cảm biến này không phát ra sóng vô tuyến và không kích hoạt hệ thống cảnh báo chiếu xạ, khiến tổ lái chỉ có vài giây để phản ứng trước khi tên lửa lao tới.
"Tính cơ động và năng lực cảm biến thụ động có thể gây khó khăn cho cả các chiến đấu cơ hiện đại nhất. Lực lượng Houthi từng chứng minh khả năng đe dọa phi cơ có người lái và không người lái của Mỹ", biên tập viên Thomas Newdick của chuyên trang quân sự War Zone nhận định.
Phòng không Houthi từng bắn hạ hàng chục máy bay quân sự Arab Saudi trong xung đột giai đoạn 2015-2022, gồm ít nhất 30 phi cơ không người lái (UAV), 12 trực thăng và 5 chiến đấu cơ phản lực. Một tiêm kích F-15 Arab Saudi cũng lao xuống biển Đỏ khi chiến sự bùng phát hồi năm 2015, một chiếc khác trúng tên lửa Houthi nhưng vẫn trở về căn cứ an toàn hồi năm 2018.
Nhiều quan chức quốc phòng Mỹ hồi tháng 5/2025 cho biết nhóm vũ trang Yemen suýt bắn trúng loạt tiêm kích F-16 và một chiến đấu cơ tàng hình F-35A trong chiến dịch Rough Rider. Một quan chức khác sau đó tiết lộ chiếc F-35A bị tên lửa áp sát tới mức phi công phải cơ động ngoặt gấp để tránh đạn.
"Vụ bắn rơi tiêm kích F-15SA Arab Saudi lại một lần nữa chứng minh năng lực tác chiến, khả năng đối phó các biện pháp chế áp của Houthi tốt hơn nhiều so với vẻ ngoài thô sơ của vũ khí mà họ sở hữu", Newdick cảnh báo.
Phạm Giang (Theo War Zone, AFP, National Interest)