Sau 15 năm nghiên cứu và khảo cổ, Điện Kính Thiên sẽ bước vào giai đoạn bảo quản, tu bổ, phục hồi. (Nguồn: TTXVN)
Tại Hội nghị Đối thoại Châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực diễn ra tại Hà Nội ngày 28/9, ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội trình bày báo cáo Nghiên cứu về Điện Kính Thiên thúc đẩy việc phân loại tính xác thực trong thực tiễn di sản thế giới..
Theo ông Quang, phục dựng Chính điện Kính Thiên là một trong những nội dung quan trọng của “Tầm nhìn Trục chính tâm Hoàng thành Thăng Long giai đoạn 2025-2030” được thông qua tại Quyết định 48 COM7B.25 của Ủy ban Di sản Thế giới kỳ họp 48 tại Busan, Hàn Quốc.
Trong quyết định này, Ủy ban đã biểu dương Việt Nam vì hệ thống hóa tri thức và đánh giá mức độ tin cậy của các nguồn thông tin, nhưng từ phân tích của UNESCO và ICOMOS mong muốn cần làm rõ thêm về mức độ tin cậy của tài liệu và cách thức để xác thực từng thành phần cấu kiện của kiến trúc để có thể kiểm chứng, nhận diện chúng dễ dàng nhất trên các phương án thiết kế.
Điện Kính Thiên là nơi diễn ra hầu hết các nghi lễ quan trọng của triều đình. (Ảnh: Trung tâm bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội)
15 năm nghiên cứu theo khuyến nghị của UNESCO
Theo ông Nguyễn Thanh Quang, cơ sở khoa học của phương án phục dựng được hình thành từ quá trình nghiên cứu kéo dài 15 năm, thực hiện theo các khuyến nghị của UNESCO và trên cơ sở các cam kết sau khi Hoàng thành Thăng Long được ghi danh là Di sản Thế giới năm 2010.
Trong đó, một khuyến nghị quan trọng là tiếp tục mở rộng diện tích khai quật khảo cổ học, nhất là tại khu Thành cổ Hà Nội, đồng thời làm sáng rõ giá trị các kiến trúc thời Tiền Nguyễn trên trục Trung tâm của Cấm thành Thăng Long.
Nghiên cứu được thực hiện trên nhiều nhóm tư liệu, gồm các bộ chính sử, văn bia, bản đồ, tranh cổ, tri thức dân gian và ghi chép của các phái đoàn ngoại giao. Những nguồn tư liệu này góp phần minh chứng sự tồn tại của Chính điện Kính Thiên và không gian Chính điện Kính Thiên trong khu Hoàng thành Thăng Long qua hơn 3 thế kỷ. Vị trí nền Điện Kính Thiên hiện nay cũng được khảo cổ học xác nhận.
Khu vực Chính điện Kính Thiên lấy Ngự đạo làm trục chính tâm, các kiến trúc đều được đăng đối trên trục này.
Kết quả thể hiện tính xác thực của kiến trúc Điện Kính Thiên.
Kết quả khai quật làm phát lộ địa tầng khoảng 1.300 năm và cấu trúc không gian của khu vực Chính điện Kính Thiên, gồm Đan Trì, Ngự Đạo, Kính Thiên môn, hành lang, nền móng, phân gian và các thành phần hỗ trợ của Chính điện. Hệ thống di vật tại đây được kiểm kê tổng thể để phục vụ nghiên cứu phục dựng.
Bên cạnh đó, nhóm thực hiện nghiên cứu tư liệu lịch sử kiến trúc tại 35 di tích, khảo sát thực tế 31 di tích và nghiên cứu so sánh với kiến trúc Chính điện của các nước trong khu vực. Theo ông Quang, các kết quả này cho thấy Chính điện Kính Thiên mang đậm yếu tố truyền thống và chứa đựng các giá trị giao lưu văn hóa.
Nghiên cứu cũng được mở rộng sang yếu tố phi vật thể, trong đó hệ thống hóa khả năng thực hành các nghi lễ phi vật thể tại không gian Chính điện Kính Thiên và chia sẻ không gian di sản để người dân thực hiện nhu cầu thực hành tín ngưỡng, tâm linh.
Kết quả nghiên cứu cho thấy khu vực Chính điện Kính Thiên lấy Ngự đạo làm trục chính tâm, các kiến trúc được tổ chức đăng đối, tạo thành một không gian chỉnh thể vừa là trung tâm quyền lực tối cao, vừa là không gian tổ chức nghi lễ cung đình.
Điện Kính Thiên thời Lê (Thế kỷ XV - XVIII). (Video: Trung tâm bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội)
50 thành phần, chi tiết được đưa vào bộ công cụ xác thực
Theo ông Nguyễn Thanh Quang, một yêu cầu quan trọng đối với dự án là phải nhận diện và phân loại được tính xác thực của các thành phần kiến trúc phục dựng Chính điện Kính Thiên thời Lê.
Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu xây dựng một bộ công cụ thu thập và đánh giá mức độ tin cậy của các nguồn thông tin theo một khung đánh giá liên ngành.
Đó là bảng biểu được mã hóa bằng hệ màu chứa đựng 5 trường thông tin: tư liệu lịch sử, khảo cổ, hình ảnh, so sánh trong nước, so sánh quốc tế.
Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội đề xuất thêm tiêu chí Giá trị tự thân của hiện vật khảo cổ phát hiện tại đây, vì chúng chứa đựng thông tin về kỹ thuật công nghệ, cách thức, thời gian sử dụng và chủ nhân tạo tác ra chúng.
Đôi rồng đá thời Lê Trung Hưng. (Ảnh: Trung tâm bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội)
Sơ đồ hình ảnh biểu thị tính xác thực của nền móng Chính điện Kính Thiên.
Theo phương pháp này, 50 thành phần, chi tiết thuộc phần móng, thân và mái của kiến trúc Chính điện Kính Thiên được đưa vào đánh giá. Các mã màu được cộng dồn lại để lượng hóa mức độ xác thực của từng phần đến tổng thể công trình.
Kết quả cho thấy phương án kiến trúc phục dựng Chính điện Kính Thiên không chỉ được xác thực rõ ràng mà còn có thể lượng hóa, kiểm chứng và minh bạch bằng cách chuyển hóa trên hệ thống bản vẽ thiết kế.
Ưu tiên bảo tồn các yếu tố gốc
Bên cạnh phục dựng trên cơ sở khoa học, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản Hoàng Thành Thăng Long nhấn mạnh yêu cầu bảo tồn các dấu tích khảo cổ tại khu vực nền Chính điện Kính Thiên.
Theo ông, những thành tựu khảo cổ học tại vị trí nền điện là nguồn phát hiện có giá trị đặc biệt. Vì vậy, việc bảo tồn và mở trưng bày tại chỗ các dấu tích này là nhiệm vụ tất yếu và cũng là cơ sở cho phương án phục dựng.
Các dấu tích gồm hố địa tầng sâu khoảng 6m phản ánh chiều sâu lịch sử trên 1.300 năm; móng Chính điện Kính Thiên và các lớp chồng xếp của những giai đoạn sau; bó nền, cống nước Điện Long Thiên thế kỷ XIX; sân Chính điện Kính Thiên thế kỷ XVII-XVIII.
“Từ thực tiễn, chúng tôi nhận thấy rằng yếu tố có tính then chốt của hồ sơ phục dựng Chính điện Kính Thiên là giải pháp bảo tồn phát huy các dấu tích, tầng văn hóa khảo cổ học có chiều sâu lịch sử trên 1.300 năm, vì đây mới thực sự là thuộc tính mang giá trị nổi bật toàn cầu (OUV) của của di sản và làm thế nào để đánh giá được tính xác thực của dữ liệu phục dựng bởi đây là công trình diễn giải những thuộc tính của di sản”, ông Nguyễn Thanh Quang nhấn mạnh.
Minh hoạ mặt cắt và phương án xây dựng móng nền mới cho Chính điện Kính Thiên.
Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội đề xuất 5 khuyến nghị cho Văn kiện Hà Nội về tính xác thực trong phục dựng di sản. Đó là ưu tiên tuyệt đối cho bảo tồn tại chỗ yếu tố gốc. Duy trì đối thoại kỹ thuật liên tục với Trung tâm Di sản Thế giới và các cơ quan tư vấn.
Mọi đề xuất phục dựng cần kèm bản thẩm định minh bạch về độ tin cậy của từng nguồn chứng cứ, phân định rõ điều đã xác lập và điều còn suy luận. Công bố bản thẩm định tại chỗ như một phần của diễn giải cho công chúng.
Bổ sung giá trị tự thân của hiện vật khảo cổ tại chỗ như một nguồn chứng cứ độc lập: hiện vật mang thông tin kỹ thuật mà không tư liệu gián tiếp nào cung cấp được.
Khôi phục kiến trúc Chính điện của kinh thành cổ gắn liền với khôi phục các giá trị phi vật thế và chia sẻ không gian di sản để người dân thực hiện nhu cầu thực hành tín ngưỡng, nhu cầu tâm linh từ đó tái tạo và duy trì di sản sống.
Lễ khởi công Dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên sẽ diễn ra sáng 29/9 tại số 9 Hoàng Diệu, Ba Đình, Hà Nội, trong khuôn khổ Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực do Việt Nam và UNESCO đồng tổ chức.