Xây cái gì, ở đâu đều phải được nghiên cứu hết sức cẩn trọng.
Phát biểu ấy được đưa ra sau những ngày đồ án quy hoạch khu vực hồ Hoàn Kiếm thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận. Từ khi những hình ảnh phối cảnh được công bố, bên cạnh sự đồng tình với chủ trương chỉnh trang, mở rộng không gian công cộng quanh hồ là không ít băn khoăn, tranh luận về những công trình mới được đề xuất, kể cả ý tưởng "khải hoàn môn" ở phía bắc Hồ Gươm.
Trước những ý kiến trái chiều, Sở Xây dựng Hà Nội đã giải thích rằng các hình ảnh đang được công bố chỉ nhằm thể hiện trực quan định hướng tổ chức không gian, chưa phải là phương án kiến trúc cuối cùng. Quy mô, chức năng, tổ chức không gian và các chỉ tiêu quy hoạch vẫn tiếp tục được nghiên cứu trong quá trình hoàn thiện đồ án.
Điều đó cũng có nghĩa cuộc tranh luận về tương lai Hồ Gươm vẫn đang mở. Tuy nhiên, câu hỏi căn bản khi góp ý cho đồ án này không phải là sa vào chuyện một "khải hoàn môn" đẹp hay xấu mà là Hồ Gươm thực sự cần thêm điều gì?
Phạm vi nghiên cứu lần này lên tới gần 66 ha, không chỉ bó hẹp ở mặt hồ và những vườn hoa xung quanh mà mở rộng sang nhiều khu vực phụ cận. Một trong những ý tưởng lớn là tổ chức Hồ Gươm như một quảng trường lớn, kết nối với quảng trường Cách mạng Tháng Tám - Nhà hát Lớn, hình thành không gian liên hoàn "lịch sử - văn hóa - nghệ thuật".
Đây thực sự là cách tiếp cận đáng kỳ vọng. Bởi lẽ Hồ Gươm hôm nay đang chịu sức ép rất lớn của một đô thị hơn 8 triệu dân. Những ngày cuối tuần, dịp lễ, tết hay khi diễn ra các sự kiện lớn, lượng người đổ về khu vực này cho thấy nhu cầu về không gian công cộng ở trung tâm Hà Nội lớn đến mức nào. Mở thêm khoảng trống, tăng kết nối dành cho người đi bộ, giảm những công trình không còn phù hợp, giúp người dân có thể tiếp cận mặt hồ thuận tiện hơn rõ ràng là hướng đi đúng.
Tuy nhiên, chính mục tiêu mở rộng không gian ấy lại đặt ra một câu hỏi khác, sau khi đã rất khó khăn để tạo ra những khoảng trống quý giá giữa trung tâm Hà Nội, là liệu chúng ta có nhất thiết phải lấp những khoảng trống đó bằng những công trình mới?
Hồ Gươm không phải là một khu đô thị mới để cần tìm kiếm biểu tượng. Nơi đây đã có Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc, Tháp Bút, tháp Hòa Phong, những công trình kiến trúc Pháp và những tuyến phố cũ bao quanh. Giá trị của Hồ Gươm không chỉ nằm trong từng công trình riêng lẻ mà nó đặc biệt vì sự hòa quyện giữa mặt nước, cây xanh, kiến trúc, những khoảng trống và ký ức của nhiều thế hệ người Hà Nội.
Bởi thế, tranh luận về một công trình mới ở đây không nên dừng ở việc công trình ấy đẹp hay chưa đẹp, hiện đại hay truyền thống mà là nó có thực sự cần thiết không, liệu nó có làm tăng giá trị của không gian di sản đang có hay không?
Với việc tổ chức lấy ý kiến cộng đồng từ ngày 7 - 26.9, Chủ tịch UBND TP.Hà Nội cũng khẳng định mong muốn tiếp nhận, chắt lọc tối đa ý kiến người dân để Hồ Gươm "vừa phát triển nhưng vẫn giữ bản sắc".
Giá trị của việc lấy ý kiến cuối cùng không nằm ở việc có bao nhiêu người đến xem đồ án hay bao nhiêu phiếu góp ý được thu về. Giá trị lớn nhất phải nằm ở chỗ những ý kiến xác đáng có khả năng làm phương án thay đổi.
Có những nơi, thành công của quy hoạch được nhìn thấy qua những gì được xây lên; còn với Hồ Gươm, có lẽ thước đo của một quy hoạch tốt còn nằm ở những gì chúng ta đủ thận trọng để không xây.
Hồ Gươm cần không gian để "thở".