Là địa bàn vùng cao biên giới có 14 dân tộc cùng sinh sống, xã Mường Nhé, tỉnh Điện Biên có đời sống văn hóa phong phú, đa dạng với nhiều phong tục, tập quán, lễ hội và loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc.
Trước những thay đổi của đời sống hiện đại, địa phương đang triển khai nhiều hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, chú trọng vai trò của gia đình, nhà trường và cộng đồng trong việc trao truyền bản sắc cho thế hệ trẻ.
Trao truyền qua các thế hệ
Tại lớp truyền dạy dân ca, dân vũ truyền thống trên địa bàn xã Mường Nhé, những điệu múa mềm mại, uyển chuyển cùng các làn điệu dân ca mang âm hưởng núi rừng Tây Bắc đang được các học viên chăm chú tập luyện.
Dưới sự hướng dẫn của những người am hiểu văn hóa dân tộc, học viên được thực hành từng động tác, nhịp điệu, đồng thời tìm hiểu ý nghĩa và giá trị văn hóa gắn với mỗi bài múa, điệu hát.
Đối với đồng bào dân tộc Thái, dân ca, dân vũ gắn bó mật thiết với đời sống lao động, sản xuất và sinh hoạt cộng đồng. Những làn điệu dân ca thể hiện tâm tư, tình cảm, tình yêu quê hương, gia đình; các điệu múa truyền thống phản ánh đời sống tinh thần và sự gắn kết giữa con người với bản làng.
Trong nhịp sống hiện đại, việc duy trì các lớp truyền dạy giúp người dân có thêm cơ hội tiếp cận, thực hành những loại hình nghệ thuật được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Chị Quàng Thị Hường (Tổ dân cư số 2, xã Mường Nhé) cho biết chị rất vui và tự hào khi được tham gia lớp học dân ca, dân vũ truyền thống. Thông qua lớp học, chị mong muốn tiếp thu kiến thức, kỹ năng từ những người truyền dạy, qua để hiểu rõ hơn về phong tục, dân ca, dân vũ của dân tộc Thái quê mình.
Việc truyền dạy được thực hiện bằng hình thức hướng dẫn trực tiếp, kết hợp giới thiệu kiến thức với thực hành. Qua từng buổi học, các học viên dần nắm bắt nhịp điệu, cách phối hợp và tự tin hơn khi thể hiện các bài múa, điệu hát.
Ông Lường Văn Sinh (bản Mường Nhé) mong muốn những kiến thức về dân ca, điệu múa, âm nhạc và nhạc cụ dân tộc Thái, trong đó có nghệ thuật đàn tính tẩu, kéo nhị tiếp tục được truyền lại cho con cháu và các đội văn nghệ trong bản, để những giá trị do ông cha lưu truyền không bị mai một.
Cùng với các lớp truyền dạy, việc duy trì sinh hoạt văn nghệ thường xuyên cũng góp phần đưa văn hóa truyền thống vào đời sống.
Bà Lò Thị Yế (bản Mường Nhé) cho biết, sau khi hoàn thành công việc gia đình, từ 19 giờ 30 phút thứ Ba, thứ Năm và Chủ nhật hằng tuần, các thành viên trong đội lại tập trung luyện tập. Việc tập luyện dân ca, dân vũ vừa giúp nâng cao sức khỏe, vừa góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.
Không chỉ được trao truyền qua các làn điệu dân ca, điệu múa, bản sắc văn hóa ở Mường Nhé còn được gìn giữ trong những nghi lễ truyền thống của mỗi dân tộc.
Tại bản Nậm Sin, nơi duy nhất ở Điện Biên có đồng bào Si La sinh sống, những phong tục, nghi lễ truyền thống lại mang ý nghĩa đặc biệt đối với việc bảo tồn bản sắc của một trong những dân tộc rất ít người ở Việt Nam. Trong đó, Lễ Mừng cơm mới là nghi lễ quan trọng, gắn với tín ngưỡng, đời sống sản xuất và phong tục được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đây không chỉ là dịp mừng thành quả lao động mà còn thể hiện sự trân trọng nguồn cội.
Khi những hạt thóc đầu mùa chín rộ, người Si La tổ chức nghi lễ để bày tỏ lòng biết ơn đối với tổ tiên, cầu mong mùa màng thuận lợi, gia đình mạnh khỏe, cuộc sống no đủ.
Ông Hù Chà Khớ, người dân bản Nậm Sin cho biết, việc truyền dạy cho con cháu cần bắt đầu từ mỗi gia đình, sau đó hướng dẫn anh em, họ hàng cùng hiểu và thực hiện những phong tục của dân tộc.
Là người trẻ dân tộc Si La, chị Mào Thị Dượng (bản Nậm Sin) mong muốn được học hỏi từ ông bà, cha mẹ về bản sắc văn hóa dân tộc mình, qua đó góp phần giới thiệu để cộng đồng các dân tộc khác hiểu biết nhiều hơn về người Si La.
Năm 2025, Lễ Mừng cơm mới của người Si La được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận giá trị văn hóa đặc sắc của nghi lễ, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo tồn, phát huy di sản trong đời sống.
Ông Lỳ Hồng Sơn, Trưởng bản Nậm Sin khẳng định, cộng đồng người Si La sẽ gìn giữ và truyền lại bản sắc văn hóa cho con cháu, không để thế hệ sau quên những nghi thức truyền thống của cha ông.
Xây dựng vùng biên giới phát triển, giàu bản sắc
Được thành lập trên cơ sở sáp nhập ba xã Mường Nhé, Chung Chải và Nậm Vì, xã Mường Nhé hiện có khoảng 23.500 nhân khẩu với 14 dân tộc cùng sinh sống.
Mỗi dân tộc có những giá trị văn hóa riêng, được hình thành và bồi đắp qua quá trình lao động, sản xuất, sinh hoạt. Bảo tồn văn hóa vì vậy không chỉ là lưu giữ phong tục, nghi lễ hay nghệ thuật dân gian mà còn là duy trì việc thực hành, trao truyền những giá trị ấy trong đời sống hôm nay.
Cùng với gia đình và cộng đồng, nhà trường là môi trường quan trọng để thế hệ trẻ tìm hiểu về lịch sử, văn hóa và bản sắc dân tộc. Tại Trường Phổ thông Dân tộc nội trú Trung học phổ thông Mường Nhé, nội dung giáo dục văn hóa truyền thống được lồng ghép trong các môn Ngữ văn, Địa lý, Lịch sử, Giáo dục địa phương và giáo dục STEM; đồng thời triển khai thông qua hoạt động trải nghiệm, sinh hoạt tập thể.
Cô Phạm Khánh Lê, giáo viên nhà trường cho biết, Ban Giám hiệu đã xây dựng kế hoạch lồng ghép các giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc vào từng môn học phù hợp. Qua đó, học sinh nhận thức rõ hơn vai trò, ý nghĩa của văn hóa truyền thống, bồi dưỡng lòng yêu nước, niềm tự hào về dân tộc mình.
Trong môi trường nội trú, nhà trường cũng tạo điều kiện để học sinh các dân tộc thêm hiểu biết, gắn bó và xây dựng tình đoàn kết.
Thông qua các giờ học và hoạt động trải nghiệm, học sinh có thêm cơ hội tìm hiểu, chia sẻ những nét đặc trưng của dân tộc mình với bạn bè.
Em Lý Thùy Linh, học sinh Trường Phổ thông Dân tộc nội trú Trung học phổ thông Mường Nhé cho biết, qua các môn Lịch sử, Địa lý, Ngữ văn và những hoạt động tuyên truyền, trải nghiệm, em hiểu thêm về dân tộc Hà Nhì của mình cũng như văn hóa của các dân tộc khác. Điều đó giúp em tự tin, tự hào hơn và có ý thức gìn giữ, phát huy truyền thống dân tộc.
Môi trường nội trú cũng tạo điều kiện để học sinh đến từ nhiều dân tộc cùng sinh hoạt, giao lưu, tìm hiểu phong tục, tiếng nói, trang phục và nét văn hóa của nhau. Khi hoạt động giáo dục trong nhà trường được kết nối với gia đình, cộng đồng, những người cao tuổi, người am hiểu phong tục có thể trực tiếp truyền dạy tri thức, kỹ năng văn hóa cho thế hệ trẻ.
Ở khu dân cư, xã Mường Nhé chú trọng tuyên truyền, vận động người dân thực hiện nếp sống văn minh, phát huy phong tục, tập quán tốt đẹp, từng bước xóa bỏ những hủ tục không còn phù hợp.
Các hoạt động văn hóa, văn nghệ, lớp truyền dạy dân ca, dân vũ và việc duy trì nghi lễ truyền thống tạo điều kiện để người dân trực tiếp tham gia gìn giữ bản sắc dân tộc.
Tuy nhiên, công tác bảo tồn văn hóa truyền thống tại vùng cao biên giới vẫn còn những khó khăn. Địa bàn rộng, đời sống một bộ phận người dân còn khó khăn; việc duy trì hoạt động truyền dạy, sinh hoạt văn hóa cộng đồng cần có kinh phí, nhân lực và cơ sở vật chất.
Một số loại hình văn hóa dân gian chủ yếu được lưu giữ qua trí nhớ, kinh nghiệm của người cao tuổi nên có nguy cơ mai một nếu không được truyền dạy thường xuyên. Do đó, việc phát huy vai trò của nghệ nhân, già làng, trưởng bản, người có uy tín và tăng cường phối hợp giữa chính quyền, nhà trường, các tổ chức đoàn thể với người dân có ý nghĩa quan trọng.
Ông Phan Văn Uyên, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Mường Nhé cho biết, địa phương luôn quan tâm bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc, coi đây là một trong những nhiệm vụ nhằm thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị.
Xã xác định khôi phục, duy trì và truyền dạy những nét văn hóa đặc sắc thông qua đội ngũ nghệ nhân, người am hiểu văn hóa truyền thống; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, vận động nhân dân, nhất là học sinh và thế hệ trẻ, tiếp nối những giá trị tốt đẹp của cha ông.
Gìn giữ bản sắc văn hóa các dân tộc ở Mường Nhé cần sự chung tay của cả hệ thống chính trị và mỗi người dân. Từ gia đình, nhà trường đến các hoạt động cộng đồng, những giá trị truyền thống đang được tiếp tục thực hành và trao truyền, góp phần bồi đắp tình yêu quê hương, tăng cường đoàn kết và xây dựng vùng biên giới phát triển, giàu bản sắc./.
(TTXVN/Vietnam+)