Trước hàng loạt sức ép về bảo đảm nguồn cung điện, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và hiện thực hóa mục tiêu khí hậu, điện hạt nhân trở thành lựa chọn chiến lược của nhiều nước, giúp duy trì an ninh năng lượng - “huyết mạch” của nền kinh tế.
Trong thông điệp chuyển đến Khóa họp lần thứ 70 Đại hội đồng IAEA, Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres nhấn mạnh, thế giới đang đứng trước ngưỡng cửa của một cuộc cách mạng trong lĩnh vực điện hạt nhân. Dự báo, công suất điện hạt nhân toàn cầu có thể tăng gấp ba lần vào năm 2060.
Đây được xem là bước chuyển ngoạn mục trong tiến trình phát triển điện hạt nhân. Nhìn lại lịch sử, sau hàng loạt sự cố như Chernobyl năm 1986, Three Mile Island ở Mỹ năm 1979 và Fukushima tại Nhật Bản năm 2011, hoạt động xây dựng nhà máy điện hạt nhân trên toàn cầu gần như bị đình chỉ. Trong nhiều năm, cộng đồng quốc tế duy trì thái độ khá dè dặt, thậm chí quay lưng với loại năng lượng này. Phải đến thời gian gần đây, điện hạt nhân mới phát triển mạnh mẽ trở lại.
Nhiều quốc gia trải dài từ châu Âu đến châu Á như Serbia, Italia, Nhật Bản…, đồng loạt xem xét đảo ngược chính sách và quyết định hồi sinh năng lượng hạt nhân, nhất là khi các nhà máy được xây dựng với công nghệ ngày càng tiên tiến, bảo đảm an toàn và hầu như không gây phát thải.
Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen thậm chí từng thừa nhận, Liên minh châu Âu (EU) đã phạm một “sai lầm chiến lược” khi từ bỏ điện hạt nhân, khiến khối này phụ thuộc vào nguồn nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu đắt đỏ và trở nên mong manh trước những “cú sốc” trên thị trường.
Giới chuyên gia cho rằng, bước hồi sinh của điện hạt nhân là sự kết hợp của nhiều yếu tố. Trước hết, phải kể đến nhu cầu tự chủ nguồn cung năng lượng trong bối cảnh quốc tế nhiều biến động hiện nay.
Cuộc khủng hoảng chưa có hồi kết tại Trung Đông đã phơi bày lỗ hổng nghiêm trọng trong hệ thống năng lượng toàn cầu nói chung và nhiều quốc gia nói riêng. Khi dòng chảy “vàng đen” qua Eo biển Hormuz bị gián đoạn, nhiều nước gần như ngay lập tức rơi vào thế bị động, giá hàng hóa bị đẩy lên cao gây sức ép lên hoạt động sản xuất và cuộc sống người dân.
Thực trạng này là minh chứng cho thấy, việc phụ thuộc vào nguồn nhiên liệu hóa thạch khiến các nền kinh tế rơi vào tình thế bấp bênh và dễ bị tổn thương trước xung đột địa chính trị. Trong bối cảnh đó, phát triển điện hạt nhân được xem là một giải pháp chiến lược dài hạn, giúp đa dạng hóa nguồn cung, góp phần xây dựng “tuyến phòng thủ” cho nền kinh tế.
Năng lượng hạt nhân cũng là công cụ hữu hiệu giải tỏa “cơn khát” điện phục vụ phát triển trí tuệ nhân tạo (AI). Giám đốc điều hành Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA) Fatih Birol cho rằng, AI đã trở thành một yếu tố buộc phải tính đến trong bài toán bảo đảm an ninh năng lượng toàn cầu.
Theo IEA, năm 2025, nhu cầu điện năng của trung tâm dữ liệu AI trên toàn cầu đã tăng 17% và dự kiến sẽ tiếp tục tăng mạnh, gây áp lực lên hạ tầng năng lượng của các quốc gia. Với công suất lớn, vận hành ổn định, không phụ thuộc vào thời tiết và ít chịu tác động từ biến động giá nhiên liệu, điện hạt nhân có thể giúp bảo đảm nguồn cung ổn định và dồi dào cho những “cỗ máy ngốn năng lượng” khổng lồ của AI.
Ngoài ra, năng lượng hạt nhân cũng là nguồn điện phát thải thấp, hỗ trợ các nước hiện thực hóa cam kết trung hòa các-bon và ứng phó biến đổi khí hậu. Theo giới chuyên gia, điện hạt nhân giúp giảm hàng tỷ tấn khí thải CO2 ra môi trường mỗi năm.
Phát triển điện hạt nhân không chỉ là giải pháp bảo đảm an ninh năng lượng phục vụ phát triển các ngành công nghiệp mũi nhọn mà còn là một lựa chọn chiến lược dài hạn để cấu trúc lại hệ thống năng lượng theo hướng hiện đại, phát triển mô hình tăng trưởng xanh và các-bon thấp.
Tuy nhiên, việc triển khai điện hạt nhân trên toàn cầu, nhất là tại những nước đang phát triển, còn đối mặt một số thách thức. Theo IAEA, điện hạt nhân chỉ chiếm 8,4% trong tổng sản lượng điện toàn cầu năm 2025. Để đạt mục tiêu tăng tỷ trọng nguồn năng lượng này, các quốc gia cần tìm câu trả lời cho bài toán nan giải về nhiên liệu, nhân lực chất lượng cao, công nghệ, chuỗi cung ứng và tiêu chuẩn an toàn, đồng thời nhận được sự hỗ trợ từ cộng đồng quốc tế.
Tổng Giám đốc IAEA Rafael Grossi kêu gọi thế giới xây dựng một sân chơi bình đẳng để tất cả các nước có thể hưởng lợi từ những tiến bộ trong công nghệ hạt nhân, từ đó bảo đảm nguồn cung điện bền vững cho phát triển kinh tế.
NGUYỄN HÀ