Mỗi cây xăng một giá, sáng tăng, chiều có thể giảm là thực tế sẽ xảy ra khi doanh nghiệp được tự quyết giá bán lẻ xăng dầu. Đó là thông tin được dư luận đặc biệt quan tâm tại hội nghị lấy ý kiến dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu, do Bộ Công thương tổ chức ngày 30/9.
Theo phương án đang lấy ý kiến, Nhà nước không trực tiếp công bố giá cơ sở định kỳ như hiện nay. Thay vào đó, doanh nghiệp chủ động tính toán, quyết định giá bán lẻ dựa trên giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và thuế. Giá mua và chi phí tạo nguồn do doanh nghiệp tự xác định theo thực tế kinh doanh. Lợi nhuận cũng do doanh nghiệp xác định.
Do xăng dầu là mặt hàng thiết yếu, ảnh hưởng lớn đến sản xuất, kinh doanh, đời sống người dân và an ninh năng lượng, nên Nhà nước vẫn có công cụ điều tiết, giám sát và can thiệp khi cần.
Cụ thể theo dự thảo Nghị định, cơ chế bình ổn có thể được kích hoạt khi giá tăng - giảm liên tục trong từ 1-4 tuần hoặc biến động cộng dồn 15-20% trở lên trong thời gian ngắn và gây tác động lớn tới kinh tế - xã hội.
Theo đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công thương, thay đổi quan trọng này có thể tác động trực tiếp đến hành vi của người tiêu dùng. Khi giá xăng dầu do thị trường và doanh nghiệp quyết định, người mua có thể lựa chọn giá tốt giữa các cửa hàng, hệ thống bán lẻ xăng dầu. Đồng thời, đây cũng là chính sách hỗ trợ cho nhiều doanh nghiệp phân phối đang chịu mức chiết khấu về 0, kinh doanh không có lãi. Việc để doanh nghiệp chủ động định giá được kỳ vọng tạo thêm dư địa để các bên tự phân bổ chi phí, lợi nhuận và chiết khấu trong chuỗi.
Tuy nhiên, cũng còn nhiều băn khoăn về dự thảo Nghị định. Những doanh nghiệp lớn sở hữu hạ tầng kho bãi, tổng nguồn dồi dào hoàn toàn đủ tiềm lực để “đè giá”, thâu tóm thị phần. Cây xăng tư nhân nhỏ lẻ, mỏng vốn ở vùng sâu, vùng xa khó bám trụ, có thể tạo nên những vùng “sa mạc” gây ảnh hưởng đời sống dân sinh. Thêm nữa, không thể loại trừ nguy cơ doanh nghiệp “bắt tay nhau” ghim giá, neo giá.
Chuyện trao quyền định giá xăng dầu cho doanh nghiệp chính là một biểu hiện trong chuỗi dịch chuyển tư duy quản trị từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, trả thị trường về những quy luật nguyên bản và tạo sức bật cho phát triển. Vấn đề đặt ra là công tác “hậu kiểm” có đủ bộ máy giám sát chặt chẽ và công cụ sắc bén để duy trì sự minh bạch, lành mạnh của thị trường hay không.
Nỗi lo ấy có thật. Năm 2024, Thanh tra Chính phủ ban hành thông báo kết luận thanh tra việc chấp hành chính sách, pháp luật trong công tác quản lý nhà nước về xăng dầu giai đoạn 2017-2022. Thông tin đáng chú ý là có đến 7/15 thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu sử dụng Quỹ Bình ổn giá sai mục đích, không kết chuyển về tài khoản Quỹ mà để lại tài khoản thanh toán của doanh nghiệp thường xuyên, trong nhiều kỳ với số tiền lên tới gần 8.000 tỷ đồng trước khi hoàn trả.
Xăng dầu là mặt hàng thiết yếu, là mạch máu của sản xuất và đời sống xã hội. “Vũ điệu giá” nếu xuất hiện, sẽ nhanh chóng gõ cửa tác động đến từng gia đình, doanh nghiệp qua từng hóa đơn sản xuất, cước phí từng chuyến xe ôm, hay từng bát phở ngoài đầu ngõ.
TRẦN KHÁNH