Đặc khu Côn Đảo có vai trò, vị trí đặc biệt quan trọng về chính trị, quốc phòng-an ninh và sinh thái, môi trường. Trên thực tế và trong định hướng chiến lược lâu dài, sự phát triển của Côn Đảo phải bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế, theo hướng tăng trưởng xanh, bền vững.
Nhiều năm qua, do nhà máy xử lý rác tại Côn Đảo chưa được đầu tư hiện đại, không đủ quy mô, công suất để đáp ứng nhu cầu xử lý rác thải cho nên lượng rác thải tồn đọng, ùn ứ ngày càng nhiều. Số rác thải chưa được xử lý lên đến hơn 100.000 tấn, đang được tập kết ở Bãi Nhát - nằm trên đường từ cảng Bến Đầm về trung tâm Côn Đảo.
Từ nhiều năm trước, tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu (trước đây) đã xác định phải đầu tư xây dựng nhà máy xử lý rác ở Côn Đảo với công nghệ hiện đại, có công suất lớn để đáp ứng nhu cầu. Tuy nhiên, việc lựa chọn vị trí đặt nhà máy xử lý rác đã có những bất cập. Từ năm 2022 đến đầu 2025, các cấp có thẩm quyền của tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu (trước đây) đã phê duyệt, ban hành các quyết định có liên quan như: Chủ trương đầu tư, chọn vị trí, thu hồi đất để triển khai dự án. Khu đất được chọn làm nhà máy xử lý rác rộng 1,92 ha, nằm trong Vườn quốc gia Côn Đảo, là rừng đặc dụng tự nhiên, chung quanh khu vực này có nhiều cây rừng cổ thụ.
Trong quá trình thực hiện thu hồi đất rừng đặc dụng để triển dự án, Ban Quản lý Vườn quốc gia Côn Đảo cùng các chuyên gia, nhà khoa học cho rằng vị trí nêu trên là chưa phù hợp và đề nghị tạm ngưng dự án để tìm vị trí khác. Một cán bộ có trách nhiệm cho biết, vị trí này chưa hài hòa, phù hợp các quy định về bảo vệ rừng, bảo tồn thiên nhiên, ứng phó biến đổi khí hậu cũng như định hướng phát triển kinh tế xanh bền vững tại Côn Đảo.
Ông Võ Công Hậu, nguyên Giám đốc Vườn quốc gia Côn Đảo cho biết: Tác động từ hoạt động vận chuyển, tồn trữ và xử lý rác đến hệ sinh thái và cảnh quan khu vực chung quanh là điều không thể tránh khỏi. Giá trị mất đi của khu rừng không chỉ là số lượng lâm sản hiện có mà còn lớn hơn nhiều, bởi khu rừng như một bộ phận khó có thể tách rời trong một tổng thể của Vườn quốc gia Côn Đảo. Việc trồng rừng ở nơi khác để thay thế khó bù đắp những tổn thất to lớn về giá trị của một khu rừng tự nhiên đã hình thành, phát triển hàng trăm năm và đã được bảo tồn nguyên vẹn.
Tháng 1/2026, thực hiện chỉ đạo của Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, Thanh tra Thành phố đã có quyết định thanh tra việc chấp hành pháp luật trong việc chuyển mục đích sử dụng rừng đặc dụng để đặt nhà máy xử lý rác Côn Đảo. Những thiếu sót về trình tự, thủ tục, thành phần hồ sơ trong quá trình triển khai dự án đã được phát hiện. Mới đây, Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh có các quyết định thu hồi các quyết định có liên quan về chủ trương đầu tư, chuyển đất rừng sang đất làm nhà máy xử lý rác của Ủy ban nhân dân tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu trước đây.
Sau kết luận thanh tra, lãnh đạo đặc khu Côn Đảo và Ban Quản lý Vườn quốc gia Côn Đảo cùng khảo sát nhiều địa điểm, so sánh để tìm ra vị trí tốt nhất đặt nhà máy. Kết quả, đoàn khảo sát thực địa thống nhất chọn vị trí Hầm Đất ở Bến Đầm. Tổng diện tích của khu vực đất này rộng khoảng 2,2 ha, nằm ngoài Vườn quốc gia Côn Đảo, do Ủy ban nhân dân đặc khu Côn Đảo quản lý. Hiện trạng của khu đất này là đất trống, chung quanh có cây bụi, cỏ dại, một số cây trứng cá, dây leo mọc rải rác. Rừng chung quanh đã bị tác động, nay chỉ là rừng thứ sinh, chất lượng thấp. Dân cư ở khu vực này cũng thưa thớt và cách xa các điểm tập trung dân cư hiện tại.
Ủy ban nhân dân đặc khu Côn Đảo cho biết vị trí nêu trên cũng phù hợp quy hoạch đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 566/QĐ-TTg ngày 26/6/2024, trong đó xác định vị trí đặt nhà máy xử lý rác của Côn Đảo nằm ở cuối đường Bến Đầm.
Vị trí này như thung lũng, bao bọc chung quanh là cây rừng, núi cao, do đó, toàn bộ nhà máy xử lý rác nằm ẩn, lọt gọn bên trong, vừa thẩm mỹ, vừa không lo ngại nguy cơ ô nhiễm môi trường cho khu vực lân cận. “Chúng tôi thấy vị trí này nằm trong quy hoạch, bảo đảm mục tiêu giữ tỷ lệ che phủ rừng của đặc khu, không lo ngại ô nhiễm môi trường, cũng như đạt hiệu quả kinh tế khi di dời xử lý khối lượng rác đang tồn đọng tại Bãi Nhát về”, ông Nguyễn Khắc Pho, Giám đốc Vườn quốc gia Côn Đảo cho biết.
Cuối tháng 7/2026, Ủy ban nhân dân đặc khu Côn Đảo đã có văn bản đề xuất Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh chọn vị trí nêu trên để đặt nhà máy xử lý rác. Giữa tháng 8/2026, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Bùi Minh Thạnh chấp thuận chủ trương về khu vực, vị trí mới để nghiên cứu đầu tư xây dựng nhà máy xử lý rác đặc khu Côn Đảo tại Hầm Đất, Bến Đầm, như đề xuất của Ủy ban nhân dân đặc khu Côn Đảo. Lãnh đạo Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh cũng thống nhất đầu tư dự án nhà máy xử lý rác Côn Đảo theo hình thức xây dựng-chuyển giao bằng công nghệ đốt phát điện hiện đại, tiên tiến.
Bài và ảnh: LÊ ĐÌNH THÌN