Khẩn trương rà soát, tổ chức thực hiện
Theo Phó Cục trưởng Cục Bổ trợ tư pháp (Bộ Tư pháp) Đặng Kim Hoa, đến thời điểm này, những điều kiện pháp lý cơ bản để triển khai thí điểm đã tương đối đồng bộ. Công tác chuẩn bị về thể chế, nhân sự và điều kiện thực thi được triển khai đúng tiến độ, sẵn sàng đưa Nghị quyết vào cuộc sống.
Để chuẩn bị cho việc thí điểm, Bộ Tư pháp đã triển khai nhiều công việc, từ xây dựng văn bản quy định chi tiết, tài liệu phổ biến, tập huấn đến rà soát nguồn nhân lực và nhu cầu sử dụng luật sư công.
Kết quả rà soát bước đầu cho thấy các cơ quan thực hiện thí điểm có những điều kiện thuận lợi nhất định. Nguồn nhân lực tương đối dồi dào, trong đó có một bộ phận cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan và người lao động làm việc trong doanh nghiệp Nhà nước có thể đáp ứng ngay các điều kiện để trở thành luật sư công. Cùng với đó, tại các cơ quan thí điểm đang phát sinh nhiều vụ, việc có tính chất pháp lý thuộc phạm vi công việc của luật sư công, với lĩnh vực đa dạng và nhu cầu sử dụng thực tế khá lớn.
Tuy nhiên, theo bà Đặng Kim Hoa, yêu cầu quan trọng nhất khi Nghị quyết chính thức có hiệu lực là chuyển từ giai đoạn chuẩn bị về thể chế sang tổ chức thực hiện trên thực tế. Các cơ quan thực hiện thí điểm cần khẩn trương rà soát, lựa chọn những người đáp ứng tiêu chuẩn, điều kiện, nhất là các trường hợp thuộc diện được miễn đào tạo, miễn tập sự để hoàn thiện hồ sơ đề nghị cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư, gia nhập Đoàn Luật sư và được cấp Thẻ luật sư.
Với nguồn nhân lực chưa đủ điều kiện, cần xây dựng kế hoạch đào tạo, tập sự ngay từ đầu giai đoạn thí điểm. Cách làm này nhằm bảo đảm đội ngũ luật sư công được hình thành từng bước, có chất lượng và đáp ứng đúng yêu cầu công việc.
Cùng với nhân sự, việc xác định đúng nhu cầu sử dụng cũng có ý nghĩa quyết định. Các cơ quan cần rà soát những vụ, việc có tính chất pháp lý để xác định lĩnh vực cần luật sư công tham gia. Quan điểm được đặt ra là không chạy theo số lượng, mà xuất phát từ nhu cầu thực tế, lĩnh vực chuyên môn và yêu cầu giải quyết công việc.
Mục tiêu của thí điểm, theo bà Hoa, không phải là có bao nhiêu luật sư công, mà là đội ngũ này được sử dụng như thế nào và đóng góp ra sao vào việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước.
Một cơ sở quan trọng cho quá trình này là Nghị định số 364/2026/NĐ-CP của Chính phủ. Đây là văn bản quy định chi tiết, cụ thể hóa cơ chế và quy trình tổ chức thực hiện, từ tạo nguồn, hình thành đội ngũ đến quản lý, sử dụng và bảo đảm điều kiện hoạt động của luật sư công. Qua đó, các bộ, địa phương có cơ sở triển khai thí điểm thống nhất, đồng bộ và khả thi ngay khi Nghị quyết có hiệu lực.
Không chạy theo số lượng, chú trọng đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực
Để chế định mới vận hành thực chất, yêu cầu về chất lượng đội ngũ được đặt lên hàng đầu. Bà Đặng Kim Hoa nhấn mạnh việc lựa chọn phải “đúng và trúng” con người, xuất phát từ nhu cầu thực tế, năng lực chuyên môn và kinh nghiệm tranh tụng, tư vấn.
Các bộ, ngành, địa phương cần rà soát những vụ kiện hành chính, tranh chấp thương mại-đầu tư quốc tế, dự án kinh tế-xã hội trọng điểm hay những vụ việc khiếu nại, tố cáo phức tạp, kéo dài. Lĩnh vực nào phát sinh nhu cầu thì bố trí luật sư công có chuyên môn phù hợp ở lĩnh vực đó.
Đặc biệt, luật sư công cần được sử dụng “từ sớm, từ xa”, thay vì chờ đến khi tranh chấp phát sinh hoặc vụ việc chuyển sang giai đoạn tố tụng mới tham gia. Đây cũng là cách tiếp cận nhằm chuyển trọng tâm từ xử lý hậu quả sang nhận diện, phòng ngừa rủi ro pháp lý.
Theo Luật sư Đào Ngọc Chuyền, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam, luật sư công cần đáp ứng đồng thời các yêu cầu về điều kiện hành nghề, kinh nghiệm công vụ và năng lực chuyên môn. Công tác đào tạo, bồi dưỡng vì vậy cần được triển khai ngay từ quý IV/2026, trên cơ sở rà soát cụ thể từng nhóm nhân sự để xác định điều kiện còn thiếu. Với nguồn nhân lực mới, chương trình đào tạo cần kết hợp kiến thức nền với các học phần chuyên sâu theo vị trí việc làm, tăng cường tình huống thực tiễn và đánh giá bằng sản phẩm tư vấn, bản tranh tụng, kết quả xử lý vụ việc, thay vì chỉ chú trọng số lượng khóa học.
Cùng với đó, cần thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên giữa Bộ Tư pháp, các cơ quan thực hiện thí điểm, Liên đoàn Luật sư Việt Nam và các Đoàn Luật sư; đồng thời xây dựng hệ thống dữ liệu theo dõi quá trình đào tạo, tập sự, cấp Chứng chỉ, Thẻ luật sư cũng như số lượng và kết quả giải quyết vụ việc.
Công tác đào tạo, bồi dưỡng cũng đặt ra những yêu cầu cụ thể đối với Học viện Tư pháp. Phó Giám đốc Học viện Tư pháp Nguyễn Thị Minh Hằng cho biết, Học viện đã phối hợp Cục Bổ trợ tư pháp trong quá trình chuẩn bị triển khai, đồng thời nghiên cứu, xây dựng các chương trình phù hợp với yêu cầu mới.
Theo bà Hằng, cần tính toán ngay nguồn nhân lực thực hiện nhiệm vụ luật sư công tại chính Học viện, bởi đội ngũ giảng viên cơ hữu và thỉnh giảng có thể tham gia những nhiệm vụ liên quan. Bên cạnh đó, cần sớm thống nhất thời lượng, lộ trình và kinh phí đào tạo để Học viện hoàn thiện chương trình, tài liệu và tổ chức đào tạo phù hợp với tiến độ thí điểm.
Tham gia từ sớm để phòng ngừa rủi ro pháp lý
Thực tiễn tại địa phương cho thấy nhu cầu sử dụng luật sư công đã bước đầu được nhận diện rõ. Là một trong 10 địa phương thực hiện thí điểm, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng Nguyễn Minh Hùng cho hay, qua rà soát ghi nhận hàng trăm vụ, việc đang phát sinh và dự kiến phát sinh trong năm 2026 có tính chất pháp lý, cho thấy nhu cầu sử dụng luật sư công là hiện hữu và khá đa dạng.
Tuy vậy, địa phương cũng nhìn nhận những khó khăn ban đầu. Số người đáp ứng đầy đủ điều kiện hành nghề, có kinh nghiệm xử lý các vụ việc phức tạp và có thể bố trí ngay còn hạn chế. Cơ chế phân công, điều phối luật sư công giữa các cơ quan cũng cần được quy định rõ, nhất là các yêu cầu về tính độc lập nghề nghiệp, quyền bảo lưu ý kiến và quyền từ chối yêu cầu trái pháp luật.
Bên cạnh đó là các điều kiện bảo đảm hoạt động như chi phí tố tụng, đi lại, lưu trú, sao chụp hồ sơ, giám định, dịch thuật, thuê chuyên gia, thu thập tài liệu; nơi làm việc, trang thiết bị, quyền tiếp cận dữ liệu và nhân lực hỗ trợ…
Từ thực tiễn rà soát, Hải Phòng đề nghị không phân công luật sư công dàn trải cho mọi công việc pháp lý, mà ưu tiên những vụ, việc có giá trị lớn, tính chất phức tạp, liên ngành, kéo dài, có nguy cơ gây thiệt hại cho Nhà nước hoặc tác động rộng đến môi trường đầu tư và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Luật sư công cần được tham gia ngay từ giai đoạn xem xét phương án và hoàn thiện hồ sơ, thay vì chỉ xuất hiện khi tranh chấp đã phát sinh. Cách tiếp cận phòng ngừa được kỳ vọng giúp nhận diện sớm rủi ro, củng cố căn cứ pháp lý, giảm chi phí và nâng cao chất lượng quyết định hành chính.
Trong giai đoạn đầu, Phó Chủ tịch Hải Phòng Nguyễn Minh Hùng cho biết sẽ tập trung rà soát, xác minh hồ sơ nhân sự nguồn; phân loại theo điều kiện, thời gian đào tạo, tập sự; đồng thời rà soát nhu cầu sử dụng, lập danh mục vụ việc dự kiến giao. Địa phương cũng chuẩn bị quy chế quản lý, sử dụng, điều phối luật sư công và quy trình lập hồ sơ, cử, giới thiệu, thanh toán chế độ, chi phí để có thể vận hành ngay khi đủ điều kiện về nhân sự. Hải Phòng cũng sẽ phối hợp cùng Bộ Tư pháp, Đoàn Luật sư thành phố và các cơ quan liên quan tổ chức bồi dưỡng kỹ năng tố tụng, tư vấn pháp luật, xử lý tranh chấp và giải quyết các vụ việc có yếu tố nước ngoài.
Việc thí điểm chế định luật sư công mở ra hướng đi mới trong việc nâng cao năng lực pháp lý và bảo vệ hiệu quả lợi ích của Nhà nước. Từ chuẩn bị thể chế, nhân sự đến đào tạo và xác định nhu cầu sử dụng, yêu cầu xuyên suốt là bảo đảm đội ngũ được hình thành đúng người, đúng việc, phát huy vai trò từ sớm và phòng ngừa rủi ro pháp lý. Hiệu quả của giai đoạn thí điểm sẽ là cơ sở quan trọng để đánh giá, hoàn thiện chế định này trong thực tiễn.
Việc thí điểm luật sư công được tổ chức và thực hiện tại Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Xây dựng, Bộ Tài chính, Bộ Tư pháp, Bộ Công thương, Bộ Ngoại giao, Bộ Nông nghiệp và Môi trường; Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Cần Thơ, Quảng Ninh, Khánh Hòa, Lâm Đồng, Đồng Nai và Bắc Ninh. Thời gian thực hiện thí điểm là 2 năm, từ ngày 1/10/2026-30/9/2028.
THU HẰNG