'Giá long môn' và 'cột cần vươn' trên cao tốc: Tiếng Việt xa lạ
Nguồn ảnh: VnExpress
Mới nghe qua, tôi còn tưởng 'giá' và 'cột' này ở nơi nào đó trang nghiêm, chứ không ngờ ở trên cao tốc.
Sau vụ xe ben kéo đổ giá long môn trên cao tốc, tôi thấy nhiều người thắc mắc về cụm từ này. Thú thật, nếu chỉ nghe tên mà không nhìn hình ảnh, tôi cũng khó hình dung đó là gì.
"Long môn" có thể hiểu là "cửa rồng". Nghe cụm từ này, nhiều người dễ liên tưởng đến một cổng lớn, một công trình kiến trúc hay nơi nào đó mang tính trang nghiêm, chứ khó nghĩ ngay đến khung kết cấu bằng thép đặt ngang phía trên đường để treo biển báo giao thông.
Rồi còn một cụm từ khác cũng khiến tôi phải đọc lại là "cột cần vươn". Đây là cách gọi trong lĩnh vực giao thông để chỉ loại cột có phần kết cấu vươn ra phía trên mặt đường, nhưng với người dân bình thường, cụm từ này không dễ hình dung nếu không có hình ảnh minh họa.
Tôi nghĩ đây không phải chuyện đúng hay sai về thuật ngữ. Trong mỗi ngành nghề đều cần những từ ngữ chuyên môn để mô tả chính xác một loại thiết bị, kết cấu hay công trình. "Giá long môn" có thể rất quen thuộc với kỹ sư, nhà thầu, đơn vị quản lý đường bộ, nhưng lại hoàn toàn xa lạ với phần đông người đi đường.
'Cột cần vươn' treo biển báo 'lối vào' cao tốc Mai Sơn - Quốc Lộ 45. Ảnh: Lê Hoàng
Điều đáng nói là khi đọc "xe ben kéo đổ giá long môn", nhiều người có thể phải dừng lại tìm xem "giá long môn" thực chất là cái gì. Nếu viết "khung treo biển báo trên cao tốc" hoặc kèm một cách giải thích ngắn, có lẽ người đọc sẽ hình dung ngay.
Nhiều người đang phàn nàn về hơn 60% học sinh Việt đọc hiểu kém và thật thú vị ở chỗ chỉ một vụ việc giao thông cũng khiến chúng ta nhận ra khoảng cách giữa ngôn ngữ của người trong nghề và ngôn ngữ của người sử dụng thông tin: Một cái tên có thể rất chuẩn về chuyên môn nhưng đôi khi không giúp người đọc hình dung được vật thể mà nó đang nói đến.
P.P
Sau vụ xe ben kéo đổ một giá long môn trên cao tốc, cụm từ này bất ngờ khiến nhiều người dừng lại tự hỏi họ đang đọc về vật thể nào. Người viết bài trên VnExpress cũng thừa nhận rằng nếu chỉ nghe tên mà không nhìn hình ảnh, họ khó hình dung chính xác kết cấu được nhắc đến. Cái tên nghe lạ tai, trong khi sự việc lại diễn ra trên đường sá quen thuộc, tạo nên khoảng cách thú vị giữa ngôn ngữ chuyên ngành và cách nói thường ngày.
“Long môn” có thể được hiểu là “cửa rồng”, một cách gọi dễ gợi lên hình ảnh cổng lớn, công trình kiến trúc hoặc nơi chốn trang nghiêm. Những liên tưởng ấy khá xa với thiết bị giao thông bằng thép, được đặt ngang phía trên đường để treo biển báo cho người lái xe. Vì thế, độc giả gặp cụm “giá long môn” trong một dòng tin có thể chưa biết ngay đó là khung treo biển trên cao tốc.
Bài viết còn nhắc đến “cột cần vươn”, một thuật ngữ giao thông dùng để chỉ loại cột có kết cấu vươn ra phía trên mặt đường. Cụm từ này có thể quen thuộc với người làm trong ngành, nhưng người dân bình thường khó tưởng tượng hình dạng của nó nếu thiếu hình minh họa. Trên cao tốc Mai Sơn - Quốc lộ 45, một cột cần vươn đang treo biển báo “lối vào”, theo chú thích ảnh của Lê Hoàng trong bài.
Điều khiến câu chuyện đáng chú ý không phải là những thuật ngữ ấy đúng hay sai, mà là việc chúng có dễ hiểu với công chúng hay không. Mỗi ngành nghề đều cần từ ngữ chuyên môn để mô tả chính xác thiết bị, kết cấu và công trình mà người trong nghề thường xuyên làm việc cùng. “Giá long môn” vì vậy có thể là cách gọi quen thuộc với kỹ sư, nhà thầu và đơn vị quản lý đường bộ, nhưng xa lạ với nhiều người đi đường.
Khi đọc tin xe ben kéo đổ “giá long môn”, một số độc giả có thể phải tạm ngừng để tìm hiểu cụm từ đang mô tả thứ gì. Nếu bài viết dùng cách gọi “khung treo biển báo trên cao tốc”, người đọc có lẽ sẽ hình dung vật thể nhanh hơn. Một lời giải thích ngắn đặt bên cạnh thuật ngữ cũng có thể giúp thông tin vừa giữ được độ chính xác chuyên môn, vừa trở nên thân thiện hơn.
Đây là khác biệt giữa việc gọi tên đúng theo quy ước của một ngành và việc truyền đạt sao cho người ngoài ngành hiểu ngay. Thuật ngữ chuyên môn thường hữu ích khi những người cùng lĩnh vực cần trao đổi ngắn gọn, thống nhất về một loại kết cấu cụ thể. Nhưng trong bản tin dành cho số đông, chỉ chính xác thôi đôi khi chưa đủ, bởi độc giả còn cần hình dung được sự việc đang diễn ra như thế nào.
Bài viết đặt câu chuyện bên cạnh những lời phàn nàn về việc hơn 60% học sinh Việt đọc hiểu kém, nhưng không khẳng định vụ việc giao thông chứng minh con số ấy. Thay vào đó, tác giả xem đây là dịp để nhận ra khoảng cách giữa cách nói của người trong nghề và ngôn ngữ mà công chúng tiếp nhận. Một từ ngữ có thể rất chuẩn về chuyên môn, nhưng vẫn khiến người đọc bối rối nếu họ chưa từng nhìn thấy vật thể được gọi tên.
Báo chí có thể thu hẹp khoảng cách ấy bằng cách giải thích thuật ngữ ngay lần đầu xuất hiện, thay vì mặc định rằng ai cũng hiểu. Với “giá long môn”, vài từ như “khung thép treo biển báo phía trên đường” đã giúp độc giả nối tên gọi với hình ảnh cụ thể. Cách diễn đạt rõ ràng không làm giảm tính chính xác, mà giúp thông tin về sự cố trên cao tốc đến với nhiều người dễ dàng hơn.
