Giải mã bí ẩn cách xây dựng ngôi tháp cổ trên đỉnh núi cao gần 800m

Hình dáng khác biệt

Năm 2020, Bảo tàng tỉnh Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai) tổ chức đoàn đi khảo sát tháp Hòn Chuông tại xã Đề Gi, tỉnh Gia Lai. Qua đó, đoàn thu thập thêm hình ảnh, tư liệu về một trong những ngôi tháp Chăm Pa ở vị trí cao nhất Việt Nam.

Theo nhà khảo cổ học Hoàng Như Khoa (Bảo tàng tỉnh Gia Lai), tháp Hòn Chuông cao khoảng 7m, mỗi cạnh dài 8,5m. Công trình được xây dựng thế kỷ XI-XIII, có hình dáng khác biệt so với nhiều tháp Chăm Pa khác, với tường tháp thu nhỏ dần về phía đỉnh.

Điểm đặc biệt nằm ở nền móng tháp được dựng trực tiếp trên một tảng đá granit nguyên khối lớn. Theo ông Khoa, điều kiện này có thể là nguyên nhân khiến người Chăm không thể xử lý móng theo cách thường thấy ở những ngôi tháp xây trên nền đất tự nhiên.

Ở các công trình Chăm Pa khác, nền móng thường được xử lý bằng nhiều lớp vật liệu như cát trộn sỏi, đất sét trộn gạch hoặc đá vụn. Giai đoạn khoảng thế kỷ XII còn có thể được gia cố bằng đá ong. Ở Hòn Chuông, việc xây dựng trực tiếp trên đá nguyên khối khiến phần chân tháp được xây thẳng, sau đó thu nhỏ dần về phía trên.

Theo nhận định của các nhà nghiên cứu, cách xây này không chỉ giúp giảm sức chịu lực lên các lớp gạch phía dưới mà còn thích ứng với điều kiện thời tiết khắc nghiệt trên đỉnh núi.

Khu vực miền Trung thường có những đợt mưa kéo dài. Việc thu nhỏ dần diện tích tường về phía đỉnh khiến nước mưa men theo độ dốc bên ngoài, hạn chế thẩm thấu vào các lớp gạch bên trong và phía dưới.

Một giả thuyết đáng chú ý khác, thông thường để dựng công trình cao, người thợ cần sử dụng giàn giáo. Tuy nhiên, bề mặt đá Hòn Chuông cứng, diện tích bằng phẳng không lớn, địa hình lại thoải dần ra ngoài và trên đỉnh núi có gió mạnh.

Từ giả thuyết này, ông Khoa cho rằng phương pháp khả thi là người Chăm có thể đã xây tháp từ bên trong ra ngoài. Giàn giáo khi đó được tường gạch của công trình che chắn, hạn chế tác động của gió và giúp quá trình thi công ổn định hơn.

Khảo sát hiện trạng cũng cho thấy kỹ thuật xếp gạch khá đặc biệt. Các lớp gạch được xếp so le, câu móc vào nhau tạo liên kết. Riêng lớp gạch ngoài được vát một cạnh rộng rồi xây theo kiểu khớp mí, tạo thành bề mặt phẳng và gần như không thấy mạch vữa.

Một số viên gạch thu nhặt tại khu vực cho thấy vật liệu tương đối nhẹ, xốp, độ nung không cao, phần lõi vẫn còn màu đen. Trên bề mặt có dấu vết mài và lớp mỏng màu đen được nhận định là nhựa thực vật, có thể được sử dụng làm chất kết dính giữa các viên gạch.

"Linga" khổng lồ trên đỉnh núi Bà

Bên cạnh kỹ thuật xây dựng, nghiên cứu cũng đặt ra những nhận thức mới về chức năng của tháp Hòn Chuông.

Theo ông Khoa, núi Bà nằm ở phía đông kinh đô Vijaya (thành Đồ Bàn, phường An Nhơn, Gia Lai) của vương quốc Chăm Pa xưa. Trong tín ngưỡng Hindu giáo, hướng đông gắn với thần linh, còn núi được xem là nơi ngự trị của các vị thần.

Đáng chú ý, tảng đá Hòn Chuông cao gần 100m, có dáng tròn, thẳng đứng, nhìn từ xa giống chiếc Linga (bộ phận sinh dục nam) khổng lồ, biểu tượng gắn với thần Shiva trong Ấn Độ giáo hay hình tượng Lingaparvata.

Từ đó, vị trí xây tháp trên đỉnh tảng đá có thể không chỉ xuất phát từ yếu tố địa hình mà còn gắn với quan niệm tín ngưỡng của người Chăm xưa.

Tháp có tường cao và dày, không gian bên trong nhỏ, chỉ có một cửa ở phía đông, mang hình thức liên tưởng đến một hang động, nơi trú ngụ của thần linh trong truyền thuyết Hindu giáo.

Dưới chân tảng đá Hòn Chuông, các nhà nghiên cứu còn phát hiện một số mảnh gạch, ngói mũi lá và ngói sừng bò. Những dấu tích này có khả năng từng tồn tại công trình kiến trúc phục vụ hoạt động tôn giáo dưới chân tảng đá. Do chưa thể tiếp cận bên trong tháp để xác định có đồ thờ hay không, chức năng cụ thể của công trình cần được nghiên cứu thêm.

Về giả thuyết tháp có chức năng quân sự, ông Khoa cho rằng khu vực Hòn Chuông có tầm nhìn rộng, có thể quan sát biển, cửa biển Đề Gi, đầm Thị Nại và vùng đồng bằng An Nhơn, nơi từng là trung tâm chính trị, tôn giáo của vương quốc Chăm Pa.

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhận định khả năng tháp đảm nhiệm chức năng quân sự không cao, bởi công trình nằm ở độ cao lớn, địa hình hiểm trở và cách xa khu dân cư.

Những tư liệu mới cho thấy tháp Hòn Chuông không chỉ đặc biệt bởi vị trí xây dựng ở độ cao gần 800m, mà còn phản ánh khả năng thích ứng với địa hình, khí hậu và trình độ kỹ thuật của người Chăm xưa. Công trình cũng góp thêm một dấu tích đáng chú ý vào hệ thống di sản Chăm Pa trên vùng đất Gia Lai ngày nay.