Quốc hội đang xem xét dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), trong đó có đề xuất giảm độ tuổi hiến mô, tạng từ đủ 18 xuống đủ 15 tuổi trong một số trường hợp. VnExpress phỏng vấn GS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, Chủ tịch Hội đồng Nhi khoa Việt Nam, về cơ sở y khoa của đề xuất và những điều kiện cần thiết để bảo vệ trẻ.
- Từ thực tiễn điều trị tại Bệnh viện Nhi Trung ương, ông nhìn nhận thế nào về đề xuất giảm tuổi hiến mô, tạng xuống 15?
- Tôi cho rằng đề xuất này có cơ sở khoa học và ý nghĩa nhân văn, nhưng cần được giải thích đầy đủ, minh bạch bởi liên quan trực tiếp đến quyền trẻ em và những nguyên tắc cơ bản của đạo đức y học.
Trước hết, cần phân biệt hai trường hợp mà dự thảo luật đề cập: trẻ dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh khi còn sống và hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn. Hai trường hợp này khác nhau về bản chất y học, mức độ rủi ro và điều kiện pháp lý.
Mô tái sinh là mô có khả năng tiếp tục được cơ thể sản sinh hoặc phát triển để thay thế phần đã lấy. Ví dụ điển hình là tế bào gốc tạo máu, có thể thu thập từ tủy xương hoặc máu ngoại vi để điều trị một số bệnh hiểm nghèo. Khác với việc lấy đi một cơ quan như thận, tế bào gốc tạo máu có khả năng tiếp tục được cơ thể sản sinh và phục hồi sau khi thu thập bằng kỹ thuật phù hợp.
Trong nhi khoa, nhiều trẻ mắc bệnh bạch cầu, suy tủy xương, thalassemia thể nặng hoặc suy giảm miễn dịch bẩm sinh cần ghép tế bào gốc tạo máu. Có trường hợp người anh hoặc chị mắc bệnh nặng, trong khi em ruột chưa đủ 18 tuổi lại là người có mức độ tương hợp tốt nhất. Nếu không tìm được người hiến trưởng thành phù hợp, việc cho phép người em hiến tế bào gốc tạo máu, sau khi được đánh giá đầy đủ về sức khỏe và các điều kiện cần thiết, có thể mang lại cơ hội điều trị, thậm chí cứu sống người thân.
WHO và các tổ chức chuyên môn quốc tế đã có những nguyên tắc, khuyến nghị cho phép người chưa thành niên hiến tế bào có khả năng tái sinh trong phạm vi gia đình, khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và phải đáp ứng các điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt. Vì vậy, việc xem xét cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh trong những trường hợp đặc biệt để điều trị cho người thân là có cơ sở khoa học và mang ý nghĩa nhân văn.
GS. TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương. Ảnh: Bệnh viện Nhi Trung ương
- Đề xuất mở rộng độ tuổi hiến mô, tạng sau khi qua đời sẽ giải quyết những vấn đề gì từ thực tiễn điều trị và ghép tạng cho trẻ em, thưa ông?
- Nhiều trẻ mắc suy tim, suy gan, suy thận giai đoạn cuối cần được ghép tạng để duy trì sự sống. Tuy nhiên, nguồn tạng phù hợp rất hạn chế, đặc biệt với trẻ nhỏ do yêu cầu về kích thước cơ quan, mức độ tương hợp và những điều kiện chuyên môn khác.
Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, tính đến ngày 25/10/2026, có 60 bệnh nhi mắc bệnh gan giai đoạn cuối cần được ghép. Trong đó, 25 em ở tình trạng nặng, cần ghép trong 3-6 tháng; 30 em cần ghép trong khoảng 6 tháng đến một năm và 5 em có thể chờ lâu hơn. Việc mở rộng nguồn hiến sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật, có thể mang lại cơ hội sống cho những bệnh nhi này.
Tuy nhiên, cần hiểu rõ chết não không phải là hôn mê sâu hay tình trạng bệnh nặng, nguy kịch. Chết não là tình trạng mất hoàn toàn và không thể phục hồi chức năng não, được xác định theo các tiêu chuẩn y học nghiêm ngặt. Người bệnh đang hôn mê, dù rất nặng, nhưng chưa được xác định chết não thì không thể được coi là người hiến tạng sau chết não.
Theo dự thảo luật, việc lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết chỉ được xem xét khi đã xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, đồng thời đáp ứng các điều kiện về nguyện vọng hiến và sự đồng ý của người đại diện hợp pháp. Việc xác định chết não, chết tuần hoàn phải do hội đồng chuyên môn thực hiện. Người trực tiếp điều trị, tham gia vận động hiến hoặc thuộc kíp lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể không được tham gia hội đồng này nhằm bảo đảm tính độc lập, khách quan.
Một trường hợp hiến tạng sau khi qua đời có thể giúp những người bệnh khác tiếp tục được sống, nhưng phải trên cơ sở nguyện vọng hợp pháp, tuân thủ quy trình chuyên môn và tôn trọng người hiến cùng gia đình.
- Trẻ 15 tuổi có thể hiểu đầy đủ những rủi ro khi hiến mô hay chưa? Nếu nguyện vọng của trẻ và cha mẹ khác nhau, quyền quyết định cần được xác định thế nào?
- Không nên cho rằng trẻ 15 tuổi hoàn toàn chưa đủ khả năng nhận thức, nhưng cũng không thể mặc nhiên coi mọi trẻ ở độ tuổi này đều có khả năng quyết định như người trưởng thành.
Các nghiên cứu về phát triển nhận thức được Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ (AAP) dẫn trong tuyên bố chính sách năm 2023 cho thấy nhiều trẻ 12-15 tuổi đã có thể hiểu thông tin y khoa cơ bản, nhận thức ảnh hưởng của quyết định đối với bản thân, suy luận và đưa ra lựa chọn. Tuy nhiên, trẻ ở độ tuổi này vẫn nhạy cảm với các yếu tố tâm lý, tình cảm và ảnh hưởng từ gia đình, xã hội. Vì vậy, năng lực nhận thức phải được đánh giá ở từng trẻ, thay vì chỉ căn cứ vào tuổi.
Chẳng hạn, với việc hiến tế bào gốc tạo máu, trẻ cần được giải thích bằng ngôn ngữ phù hợp về mục đích hiến, cách thức thu thập tế bào, những nguy cơ trước mắt như đau, gây mê, tác dụng không mong muốn của thuốc hoặc thủ thuật, cũng như các vấn đề sức khỏe cần theo dõi lâu dài.
Theo tôi, cần có chuyên gia nhi khoa và tâm lý đánh giá độc lập, trao đổi riêng với trẻ để xác định mức độ hiểu biết, khả năng cân nhắc lợi ích, nguy cơ và lý do đưa ra quyết định.
Về quyền quyết định, WHO nhấn mạnh sự phản đối của người chưa thành niên đối với việc hiến mô, tế bào khi còn sống phải được tôn trọng, ngay cả khi cha mẹ hoặc người đại diện đồng ý. Nếu trẻ có khả năng nhận thức và bày tỏ rõ ràng rằng mình không muốn hiến, không thể lấy lý do cứu sống người thân để buộc trẻ chấp nhận thủ thuật y khoa.
Ngược lại, nếu trẻ muốn hiến nhưng cha mẹ không đồng ý, cũng không thể chỉ dựa vào nguyện vọng của trẻ để tiến hành. Theo dự thảo luật, việc hiến mô tái sinh ở người dưới 18 tuổi cần có sự đồng ý của cả trẻ và người đại diện hợp pháp, cùng các điều kiện chuyên môn, pháp lý khác.
Khi có bất đồng, cần tư vấn, đánh giá độc lập để làm rõ nguyên nhân và tìm kiếm sự đồng thuận trên cơ sở lợi ích tốt nhất của trẻ. Nếu không đáp ứng điều kiện đồng ý hợp pháp thì không tiến hành lấy mô.
Tôi đã kiến nghị làm rõ hơn quyền từ chối của trẻ và cơ chế giải quyết bất đồng trong dự thảo luật. Cha mẹ có trách nhiệm bảo vệ, hỗ trợ con đưa ra quyết định, chứ không phải quyết định thay con trong mọi hoàn cảnh.
- Ngay cả khi trẻ đồng ý hiến mô để cứu người thân, làm thế nào nhận biết đó là quyết định tự nguyện, thay vì áp lực tình cảm từ gia đình?
- Đây là vấn đề tôi đặc biệt quan tâm. Sự ép buộc đối với trẻ không nhất thiết thể hiện bằng đe dọa hoặc cưỡng ép trực tiếp. Khi người thân mắc bệnh hiểm nghèo, trẻ có thể cảm thấy mình có trách nhiệm phải cứu người đó, sợ làm cha mẹ thất vọng, sợ bị trách móc hoặc mang mặc cảm có lỗi nếu từ chối. Vì vậy, một trẻ nói đồng ý hiến chưa chắc đã thực sự có được sự lựa chọn tự do.
Để nhận diện những áp lực này, cần có chuyên gia tâm lý trao đổi riêng với trẻ, không có mặt cha mẹ hoặc người nhận, trong môi trường an toàn để tìm hiểu động cơ và mức độ tự nguyện. Đặc biệt, cần có người bảo vệ quyền lợi độc lập cho trẻ hiến, không tham gia điều trị người nhận và không có xung đột lợi ích. Người này phải có quyền kiến nghị tạm dừng hoặc không thực hiện việc hiến nếu phát hiện nguy cơ cưỡng ép.
Khi góp ý dự thảo luật, tôi cũng kiến nghị cân nhắc giới hạn người được nhận mô tái sinh từ trẻ dưới 18 tuổi khi còn sống là anh, chị, em ruột, thay vì mở rộng sang cha mẹ và các thành viên khác trong gia đình. Lý do là khi cha hoặc mẹ chính là người cần được ghép, có thể xuất hiện xung đột lợi ích trực tiếp: người nhận đồng thời là người đại diện có quyền đồng ý cho trẻ hiến. Đây là tình huống rất nhạy cảm, cần những cơ chế bảo vệ đặc biệt nghiêm ngặt.
Phòng ngừa ép buộc phải bắt đầu từ việc bảo đảm trẻ có quyền lựa chọn thực sự và được từ chối mà không phải chịu bất kỳ áp lực hay bất lợi nào.
- Ngoài việc bảo đảm quyền tự nguyện, những điều kiện chuyên môn và cơ chế giám sát nào cần được quy định rõ để chính sách có thể thực hiện an toàn, thưa ông?
- Đối với hiến mô tái sinh khi còn sống, chỉ nên xem xét khi có chỉ định điều trị rõ ràng, không tìm được người hiến trưởng thành phù hợp, các nguy cơ sức khỏe của trẻ đã được đánh giá đầy đủ và có sự đồng ý hợp lệ theo pháp luật.
Nếu đề xuất được Quốc hội thông qua, Chính phủ cần ban hành danh mục mô tái sinh được phép hiến ở người dưới 18 tuổi; quy định cụ thể quy trình đánh giá sức khỏe, tâm lý và trách nhiệm chăm sóc, theo dõi sức khỏe sau hiến. Đồng thời, cần có cơ chế tư vấn, giám sát độc lập để bảo đảm trẻ được cung cấp đầy đủ thông tin, có cơ hội bày tỏ ý kiến và được bảo vệ trong suốt quá trình hiến.
Với việc hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, phải hướng dẫn chặt chẽ quy trình xác định tử vong, xác nhận nguyện vọng hiến của người chưa thành niên, trách nhiệm của người đại diện và các điều kiện bảo đảm tính khách quan, minh bạch trong toàn bộ quá trình hiến, lấy, ghép.
Chính sách này không phải cho phép tùy tiện lấy mô, tạng ở trẻ, mà nhằm tạo thêm cơ hội cứu sống người mắc bệnh hiểm nghèo trong những điều kiện được pháp luật quy định chặt chẽ. Chúng ta cần tạo thêm cơ hội cứu sống người bệnh, nhưng không thể vì mục tiêu đó mà đặt lên vai một đứa trẻ trách nhiệm phải hy sinh quyền lợi và sự an toàn của chính mình.
Vũ Tuân