Giới hạn của sự đánh đổi

Nguồn ảnh: Nhân Dân

Chuyển từ tư duy tiền kiểm sang hậu kiểm, chủ động chấp nhận rủi ro có kiểm soát là một hướng đổi mới cần thiết để tháo gỡ điểm nghẽn, thúc đẩy tăng trưởng. Nhưng không phải rủi ro nào cũng có thể đo lường, khắc phục theo cùng một cách. Điều này cần được cân nhắc khi các quy định bảo vệ môi trường đ...

Cùng với sự phát triển của đất nước, các nhà máy, khu công nghiệp mọc lên như nấm. Khối lượng chất thải xả vào môi trường cũng theo đó tăng lên. Không phải tự nhiên mà có hẳn một bộ luật về môi trường. Theo dự thảo sửa đổi luật môi trường mới nhất, đã có đề xuất nới một số điều kiện về cấp phép xả thải. Nếu nguồn nước vẫn còn khả năng chịu tải đối với một hoặc một số thông số bắt buộc, Chính phủ có thể quy định cơ chế cho phép xả thải trực tiếp.

Mục tiêu đề xuất này nhằm thúc đẩy dự án đầu tư, phục vụ mục tiêu tăng trưởng 2 con số. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với tinh thần Kết luận số 17-KL/TW (2/4/2026), chuyển từ tư duy tiền kiểm, yêu cầu an toàn tuyệt đối sang hậu kiểm, chủ động chấp nhận rủi ro có kiểm soát.

Việc nới lỏng điều kiện xả thải chưa chắc đã làm vấn đề môi trường trở nên trầm trọng. Nhưng khi điều kiện để đưa thêm chất thải vào môi trường được mở rộng, câu hỏi về tổng tải lượng ô nhiễm và khả năng kiểm soát càng trở nên quan trọng.

Đã từng có ý kiến tăng trưởng cao thì phải chấp nhận rủi ro. Một trong những rủi ro được bàn đến nhiều nhất những năm qua là lạm phát. Thoạt nghe, đây cũng giống một bài toán đánh đổi trong điều hành kinh tế. Tuy nhiên đánh đổi bằng rủi ro lạm phát và bằng rủi ro môi trường lại không vận hành theo cùng quy luật.

Đánh đổi để phục vụ những mục tiêu nhất định là điều rất nhiều quốc gia đã từng trải qua. Nhưng việc khó nhất luôn là ai đong đếm được cái giá phải trả. Nếu chỉ tính riêng lần sửa đổi luật môi trường này, người ta phải trả lời, ai xác định khả năng chịu tải của nguồn nước, dữ liệu quan trắc có đủ thời gian để thực hiện hậu kiểm không, khi địa phương chịu áp lực thu hút đầu tư, cơ chế kiểm soát xung đột lợi ích ở đâu...?

Nếu như chỉ bàn về sửa sai, lạm phát có thể điều chỉnh bằng chính sách như lãi suất, tín dụng xiết lại trong ngắn hạn. Nhưng thiệt hại khi ô nhiễm môi trường không thể sửa chỉ bằng chính sách. Một dòng sông ô nhiễm cần thời gian xử lý. Sức khỏe cộng đồng cần nhiều năm để phục hồi, thậm chí có những tổn thất không thể đảo ngược trong một thế hệ.

Việt Nam vẫn giữ cam kết Net Zero 2050, đồng thời đặt mục tiêu tăng trưởng 2 con số. Hai mục tiêu này không mâu thuẫn nhau, nhưng đòi hỏi những quyết định phát triển phải tính đủ chi phí môi trường. Câu hỏi cuối cùng là làm thế nào để bảo đảm những rủi ro không bị đẩy sang cộng đồng, không gây hệ lụy đến các thế hệ tiếp theo. Và yêu cầu cao nhất không thể thay đổi, đã thành đòi hỏi, thành xu thế chung không chỉ ở Việt Nam, đó chính là phát triển phải bền vững.

KHOA THÀNH

Đề xuất nới lỏng cấp phép xả thải trực tiếp theo dự thảo sửa đổi luật môi trường nhằm tháo gỡ điểm nghẽn và hỗ trợ mục tiêu tăng trưởng hai con số. Định hướng này bám sát tinh thần Kết luận số 17-KL/TW ngày 2/4/2026 về việc chuyển đổi từ tiền kiểm sang hậu kiểm, chấp nhận rủi ro có kiểm soát. Tuy nhiên, việc mở rộng tiếp nhận chất thải vào tự nhiên đặt ra bài toán phức tạp về tổng tải lượng ô nhiễm cùng năng lực giám sát thực tế. Khác với lạm phát có thể nhanh chóng hạ nhiệt bằng công cụ tài chính tiền tệ, các tổn hại sinh thái không thể khắc phục tức thì chỉ bằng văn bản điều hành. Một dòng sông bị nhiễm độc đòi hỏi thời gian xử lý kéo dài, trong khi sức khỏe cộng đồng và hệ sinh thái chịu những di chứng khó đảo ngược qua nhiều thế hệ. Việc đánh đổi tăng trưởng lấy rủi ro tự nhiên vì vậy tiềm ẩn cái giá đắt hơn rất nhiều so với các biến số kinh tế vĩ mô thông thường. Để hiện thực hóa cam kết Net Zero 2050 song hành với tăng trưởng cao, mọi chính sách kinh tế đều phải tính toán đầy đủ chi phí môi trường. Bài toán hậu kiểm chỉ thực sự khả thi khi giải quyết triệt để vấn đề minh bạch dữ liệu quan trắc, phân định rõ năng lực chịu tải của nguồn nước và kiểm soát xung đột lợi ích ở các địa phương. Phát triển bền vững vẫn là nguyên tắc cốt lõi, bảo đảm các rủi ro phát triển không bị chuyển dịch thành gánh nặng cho cộng đồng tương lai.