Giữ giống nếp Cay Nọi trên đất đồi sỏi đá
Theo người dân xã Quang Chiểu, lúa nếp Cay Nọi có nguồn gốc từ Lào, được đưa về trồng tại địa phương từ những năm 1980-1990. Qua nhiều thế hệ gìn giữ và nhân giống, loại nếp này dần thích nghi với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu nơi đây, trở thành sản vật đặc trưng và cây trồng mang lại giá trị kinh tế cao cho đồng bào.
Không chỉ cho hạt gạo dẻo thơm, nếp Cay Nọi còn gắn bó với đời sống văn hóa của đồng bào Thái. Giống lúa này gắn liền với những nắm xôi, bữa cơm dâng cúng tổ tiên, các dịp lễ hội và những cuộc sum họp gia đình.
Ông Hà Văn Phanh, ở bản Mường Pùng, cho biết giống lúa Cay Nọi có khả năng chịu hạn tốt, thích nghi với khí hậu vùng núi cao. Cây lúa cao hơn 1m, thân cứng, ít đổ ngã, thời gian sinh trưởng khoảng 5 tháng.
Theo ông Phanh, ngay từ những ngày đầu đưa giống lúa từ Lào về trồng, vợ chồng ông đã bắt đầu khai hoang, từng bước mở rộng diện tích. Qua nhiều năm mở rộng diện tích, đến nay gia đình ông duy trì hơn 12 sào lúa Cay Nọi, cho sản lượng khoảng 4,5 tấn mỗi năm. Sau khi trừ chi phí phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, gia đình thu lãi khoảng 40–50 triệu đồng/năm.
Ông Lò Văn Chung (SN 1974, ở bản Mường Xim) cho biết gia đình hiện trồng hơn 8 sào lúa. So với một số loại cây trồng khác, lúa nếp Cay Nọi mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn.
“Từ khi chuyển sang trồng giống lúa này, năm nào gia đình tôi cũng có lúa dư để bán, kiếm thêm thu nhập. Mỗi năm, gia đình có thêm hơn 10 triệu đồng từ việc bán lúa”, ông Chung chia sẻ.
Đưa hạt gạo đặc sản vươn xa
Ông Lê Phú Hải, Phó Chủ tịch UBND xã Quang Chiểu, cho biết địa phương xác định lúa nếp Cay Nọi là một trong những cây trồng chủ lực, có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nông nghiệp và nâng cao thu nhập cho người dân.
“Với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp cùng kinh nghiệm canh tác được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ, lúa nếp Cay Nọi đã trở thành sản phẩm đặc trưng của Quang Chiểu”, ông Hải nói.
Theo ông Hải, vụ mùa năm 2026, toàn xã gieo trồng 353ha lúa nếp Cay Nọi, năng suất bình quân đạt 5,5 tấn/ha, sản lượng gần 1.942 tấn. Với giá bán bình quân khoảng 17.000 đồng/kg, tổng giá trị sản xuất ước đạt hơn 33 tỷ đồng. Kết quả này góp phần tạo nguồn thu cho người dân xã vùng cao, biên giới, nơi sinh kế của phần lớn người dân vẫn dựa vào sản xuất nông nghiệp.
Một lợi thế đáng chú ý là giá lúa nếp Cay Nọi hiện cao hơn khoảng 70% so với lúa tẻ. Nếu cùng đạt năng suất 5,5 tấn/ha, mỗi hecta trồng nếp Cay Nọi có giá trị sản xuất khoảng 93,5 triệu đồng, cao hơn 38,5 triệu đồng so với lúa tẻ. Lợi thế này mở ra hướng nâng cao giá trị sản xuất trên cùng một diện tích đất canh tác, thay vì chỉ tập trung mở rộng quy mô.
Tuy nhiên, theo lãnh đạo xã, để phát triển bền vững, địa phương không thể chỉ dựa vào lợi thế về giá bán. Điều quan trọng là phải bảo tồn chất lượng giống lúa, tổ chức sản xuất theo quy hoạch và xây dựng đầu ra ổn định cho nông dân.
Sản phẩm gạo nếp Cay Nọi đạt OCOP 3 sao từ năm 2021, tạo tiền đề để xã tiếp tục quảng bá, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ.
“Thời gian tới, xã sẽ phối hợp với các hợp tác xã hướng dẫn người dân áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, bảo tồn nguồn giống, từng bước hình thành vùng sản xuất tập trung và tăng cường liên kết từ khâu trồng lúa đến thu mua, chế biến, tiêu thụ. Chúng tôi cũng chú trọng hoàn thiện bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc và đưa sản phẩm lên các nền tảng số để tiếp cận nhiều khách hàng hơn.
Mục tiêu không chỉ là giữ gìn giống lúa đặc sản của đồng bào Thái mà còn biến lợi thế ấy thành sinh kế lâu dài, giúp người dân có thêm thu nhập, từng bước vươn lên thoát nghèo và làm giàu trên chính đồng đất quê hương”, ông Hải nhấn mạnh.