Giữa mùa nước nổi mà lo hạn mặn khốc liệt vì El Nino - Bài 1: Chợ cá mùa nước nổi đìu hiu

Những năm trở lại đây, nhịp nước đầu nguồn có nhiều thay đổi và thời gian mùa nước nổi tràn đồng dường như ngày càng khiến người dân thấp thỏm, chờ đợi. Khắp các ngả sông Tiền, sông Hậu và nội đồng, người dân vừa mưu sinh vừa canh cánh nỗi lo con nước có thể rút sớm và hạn mặn sẽ khắc nghiệt hơn. 

Chờ cá về trên đồng đầu nguồn

Ngược dòng sông Tiền tìm về xã biên giới Thường Phước, Đồng Tháp, nơi đón dòng nước đầu tiên từ thượng nguồn sông Mekong đổ vào Việt Nam, cảm nhận rõ rệt nhất lúc này là không khí mưu sinh trên cánh đồng nước nổi, dù không có cảnh sôi động như trước kia. 

• Về sông ăn cá, về đồng ăn cua

• Mở cống, điều tiết nước, chống ngập úng Vườn quốc gia U Minh Thượng: Dân vào mùa săn ốc bươu đen, cá đồng

• Đánh bắt cá linh non đầu mùa lũ, người nói không nên, người cho rằng cứ thuận theo tự nhiên

Nước sông Tiền vẫn đang trôi về, dòng nước đỏ quạch phù sa. Anh Huỳnh Văn Tiến (ấp 2, xã Thường Phước), một ngư dân đã gắn bó với sông nước đầu nguồn hơn 15 năm qua, trầm ngâm nhìn ra dòng nước.

Gương mặt sạm nắng gió của người đàn ông miền Tây lộ rõ nét ưu tư khi được hỏi về con nước năm nay. 

Anh cho biết riêng khu ô bao anh thường đánh bắt cá, năm nay nước lên không được như mong muốn. Có thể một phần vì cống ô bao tháo trễ hơn những nơi khác, phần vì tâm trạng của anh nôn nóng ngóng nước về như nhiều người dân khác nơi đây.

Tuy nhiên, như nếp quen cố hữu của người dân mưu sinh với mùa nước nổi, trong lòng anh Tiến vẫn nhen nhóm niềm hy vọng vào con nước tới: "Giờ bà con mình còn trông chờ vào nước tháng tám âm lịch nữa. Có khi con nước đó nó lên mạnh hơn con nước tháng bảy. Những năm trước, thỉnh thoảng con nước tháng bảy lên lai rai, có khi nó kém nữa, nó lên rồi nó kém lại. Nhưng qua con nước tháng tám là nước lên mạnh bất ngờ".

Trong ký ức những người dân cố cựu nơi đây, mùa nước nổi không chỉ đơn thuần là tháng ngày ngập nước, mà đó là cả một khoảng trời kỷ niệm sinh động và trù phú. Anh Tiến nhớ lại con nước lịch sử năm 2.000, thời điểm anh còn là một cậu bé lon ton theo cha đi giăng câu, giăng lưới khắp các cánh đồng ngập nước mênh mông.

Thuở ấy, nước ngập lút mái nhà, cá tôm nhiều vô kể, chỉ cần thả lưới là thu về hàng giỏ cá lóc, cá linh nhảy tanh tách. Giờ đây, đứng trước con nước đang dâng lên từng ngày, những ký ức ấy càng làm sâu sắc thêm nỗi mong ngóng của người dân đầu nguồn trước thực tại: mùa nước nổi thất thường và sản vật theo con người ngày càng kém đi.

Sinh kế thắt ngặt mùa nước nổi 

Cá, tôm ít hơn khiến sinh kế của những ngư dân nghèo vốn trông chờ vào sản vật mùa nước nổi thêm phần chật vật. Điều họ lo hơn lúc này là mùa nước nổi có thể kết thúc sớm, khi những sản vật tự nhiên chưa kịp về nhiều thì con nước đã rút, mùa mưu sinh cũng theo đó ngắn lại. Rồi các cánh đồng lúa sẽ ra sao trước nguy cơ hạn mặn?

Tại xã Thường Phước, anh Dương Văn Nhanh (ngụ ấp 2), một ngư dân chuyên hành nghề đánh bắt cá bằng đặt lú, chia sẻ câu chuyện mưu sinh đầy bấp bênh của mình.

Anh có 40 dàn lú đặt rải rác trên cánh đồng rộng khoảng 500ha. Vào những mùa nước đẹp của nhiều năm trước, trung bình mỗi ngày anh có thể thu hoạch từ 500kg cho đến cả tấn cá, cua các loại, mang lại nguồn thu nhập rất khấm khá cho gia đình.

Thế nhưng năm nay, nhìn chiếc lú trống huơ trống hoác, anh ưu tư thừa nhận đến thời điểm này lượng cá tôm giảm sút nghiêm trọng: "Tui thấy cá cũng có nhưng không bằng năm ngoái rồi". Kỳ vọng thu hoạch hàng tạ cá như những mùa nước trước giờ đây trở nên xa vời, tất cả phụ thuộc vào sự may rủi của con nước đổ.

Cùng chung hoàn cảnh, anh Huỳnh Văn Tiến với 20 cái lờ và 10 tay lưới cũng phải trầy trật mưu sinh. Công việc giăng câu, thả lưới mùa nước cực kỳ gian truân và đòi hỏi sức bền bỉ dẻo dai. Anh kể thời gian biểu của anh gần như xoay tròn theo con nước: "3 giờ mình bổ lưới dày, còn lưới thưa thì chiều mình bổ, sáng mình thăm". 

Vất vả, thức khuya dậy sớm là thế, nhưng năm nay thu nhập mỗi ngày của anh chỉ dao động từ 200.000 - 300.000 đồng. Số tiền này anh Tiến chỉ đủ trang trải chi phí sinh hoạt tối thiểu hàng ngày của gia đình. Khi con nước rút đi, những ngư dân như anh lại xếp lưới để quay về làm ruộng lúa đầy vất vả.

Một ngư dân khác là anh Châu Thanh cũng ngậm ngùi cho biết đặt dớn đầu mùa nước năm nay rất ít cá, thu nhập mỗi ngày chỉ quẩn quanh mức 300.000 - 400.000 đồng thay vì bạc triệu như trước, vừa vặn đủ tiền đong gạo và chi tiêu trong nhà chứ chẳng thể mong mỏi gì hơn.

Chợ cá vắng vẻ hơn xưa

Phía bên kia sông, tại các cánh đồng đầu nguồn ở phường Vĩnh Tế, Thới Sơn và Tịnh Biên, tỉnh An Giang (giáp biên giới Campuchia) nước nổi tràn đồng. Mùa nước nổi năm nay được người dân nhận xét là về nhanh. Mực nước ở các cánh đồng ngoài đê bao phường Vĩnh Tế đã ngập sâu. 

Thời gian qua, cư dân An Giang đã chuẩn bị thu hoạch sản vật đặc trưng mùa lũ. Tuy nhiên, sản lượng cá đồng (cá linh, cá chốt, cá mè vinh, cá chèn, cá lóc đồng, cua đồng…) không nhiều nên không khí chợ ma Tha La, chợ Cống Đồn hay các vựa mua cá đồng ở phường Vĩnh Tế ít kẻ bán người mua.

Gần cả cuộc đời với nhiều mùa nước nổi, bà Phan Thị Tuyết - người dân phường Vĩnh Tế - cho biết năm nay mùa nước nổi về nhanh, tuy nhiên sản lượng cá mú đầu mùa năm nay "cũng yếu, giảm cả nửa so với cùng kỳ".

Dù họ đặt 15 cái dớn và đi giăng lưới thêm nhưng cá đồng, cua đồng bắt được rất ít. Cả đêm lênh đênh trên đồng, vợ chồng bà Tuyết giỏi lắm cũng chỉ kiếm được 5-10kg cá, cua đồng.

"Cá ít và giá bán hiện tại cũng không cao. Tôi bán cua đồng với giá 15.000 đồng/kg, cá rô 70.000 - 80.000 đồng/kg, cá linh có giá 30.000 đồng/kg. Sống bằng nghề câu lưới này tôi chỉ mong có một mùa nước đẹp về. Đầu mùa nước nổi năm nay tôi thấy cá ít, chưa như kỳ vọng nên cũng buồn", bà Tuyết nói.

Còn ông Lê Văn An (72 tuổi, người dân mua bán ở chợ cá đồng Tha La, phường Vĩnh Tế) cho biết nhiều người giăng lưới cả đêm trên đồng nhưng đem cá ra chợ bán cũng ít, chừng 5-10 ký cá chốt, cá rô, cá lóc và cá mè vinh.

"Năm trước nước nổi về bà con giăng lưới cả ngày lẫn đêm để kiếm cá, vui lắm. Năm nay tôi không hiểu vì sao cá mú chưa nhiều. Các tiểu thương cũng chịu khó chờ mua cá để kịp đem ra chợ bán. Đầu mùa nước nổi năm nay khá trầm lắng, nhưng tôi và bà con ở đây kỳ vọng những ngày tới sẽ có cá nhiều hơn", ông An tâm sự.

Cần tiếp tục theo dõi diễn biến con nước

Theo Viện Quy hoạch thủy lợi miền Nam, hiện mực nước trên dòng chính sông Mekong tại trạm Kratie vẫn duy trì ở mức cao hơn khá nhiều so với trung bình nhiều năm và cùng thời điểm năm 2025.

Tại đầu nguồn sông Cửu Long, mực nước ở Tân Châu và Châu Đốc cũng đang cao hơn trung bình nhiều năm và cùng kỳ năm 2025.

Đáng lưu ý, từ nay đến cuối mùa lũ năm 2026, đặc biệt trong thời gian từ nay đến cuối tháng 9, trên Biển Đông vẫn có khả năng xuất hiện bão, áp thấp nhiệt đới gây mưa lớn trên lưu vực hạ lưu sông Mekong. Yếu tố này có thể làm mực nước trên dòng chính sông Mekong và lũ đầu nguồn sông Cửu Long tiếp tục gia tăng.

Khi kết hợp với kỳ triều cường cao vào cuối tháng 9, mực nước nội đồng vùng ĐBSCL được dự báo dâng cao, nhất là tại khu vực giữa và ven biển. Viện Quy hoạch thủy lợi miền Nam cảnh báo nguy cơ ngập úng cao trong kỳ triều cường từ ngày 24 đến 30-9.

(Bài tới: Khi các bờ sông "đói" đất, người dân lao đao)

Mùa nước nổi về cũng là lúc làng nghề đan lưới Thơm Rơm ở TP Cần Thơ bước vào vụ sản xuất nhộn nhịp.