Thực hiện Chương trình hành động của Ban Chấp hành Trung ương Đảng thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Chương trình công tác năm 2026 của Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật, Bộ Tư pháp được giao nghiên cứu, xây dựng Đề án “Chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới”.
Theo Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng, Đề án được kỳ vọng trở thành một “bản thiết kế tổng thể” về hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới, có vai trò dẫn dắt, định hướng việc hoàn thiện cấu trúc, nội dung của hệ thống pháp luật, đồng thời đề xuất những giải pháp căn cơ để bảo đảm pháp luật được tổ chức thực thi thông suốt, hiệu quả trong thực tiễn.
Đổi mới tư duy, mở đường cho đổi mới, sáng tạo và hội nhập
Tại Hội thảo lý luận về hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới do Bộ Tư pháp tổ chức mới đây, các chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu phải nhìn nhận hệ thống pháp luật trong một chỉnh thể thống nhất, gắn chặt với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đổi mới quản trị quốc gia và thúc đẩy phát triển.
Giáo sư, Tiến sĩ Phan Trung Lý, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, cho rằng sự lãnh đạo của Đảng là nhân tố quyết định định hướng phát triển của hệ thống pháp luật. Cùng với đó, quá trình hoàn thiện pháp luật phải đáp ứng nhiều yêu cầu mới đặt ra từ thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển kinh tế tư nhân; tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư; yêu cầu nâng cao chất lượng đội ngũ xây dựng pháp luật và sự phối hợp giữa các cơ quan trong quy trình lập pháp.
Mức độ tham gia của xã hội vào quá trình xây dựng pháp luật, yêu cầu hội nhập quốc tế và cạnh tranh thể chế cũng đang đặt ra những đòi hỏi mới đối với hệ thống pháp luật Việt Nam.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Võ Khánh Vinh, nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, pháp luật trong kỷ nguyên mới cần được nhận thức như một chỉnh thể gồm các giá trị, nguyên tắc, quy phạm, thiết chế và thực tiễn vận hành. Pháp luật vừa là công cụ quản lý, vừa là cơ chế bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân; vừa là phương thức kiểm soát quyền lực, vừa là nguồn lực, động lực phát triển; vừa bảo đảm ổn định, kỷ cương, vừa mở đường cho đổi mới, sáng tạo và hội nhập.
Từ cách tiếp cận đó, hoàn thiện hệ thống pháp luật không còn là nhiệm vụ thuần túy kỹ thuật của công tác lập pháp, mà trở thành nhiệm vụ chính trị-pháp lý có ý nghĩa chiến lược, gắn với xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đổi mới quản trị quốc gia, kiểm soát quyền lực, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và bảo vệ lợi ích quốc gia-dân tộc.
“Hệ thống pháp luật Việt Nam cần được hoàn thiện theo hướng dân chủ, pháp quyền, nhân văn, hiện đại, đồng bộ, thống nhất, minh bạch, khả thi, số hóa, thích ứng, hội nhập và kiến tạo phát triển”, Giáo sư, Tiến sĩ Võ Khánh Vinh nêu rõ.
Tháo gỡ điểm nghẽn, tái cấu trúc toàn bộ hệ sinh thái pháp lý
Một trong những yêu cầu quan trọng được đặt ra là chuyển mạnh từ tư duy coi hoàn thiện pháp luật chủ yếu là xây dựng, sửa đổi văn bản sang cách tiếp cận toàn diện hơn về cả hệ thống pháp lý.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Minh Thông cho rằng, hoàn thiện hệ thống pháp luật trong giai đoạn phát triển mới không chỉ là tiếp tục xây dựng, sửa đổi văn bản quy phạm pháp luật, mà là quá trình tái cấu trúc toàn bộ hệ sinh thái pháp lý. Hệ sinh thái đó bao gồm hệ thống nguồn luật, các thiết chế xây dựng và bảo vệ pháp luật, cơ chế giải thích, tổ chức thi hành, đội ngũ nhân lực, dữ liệu và văn hóa pháp lý.
Đáng chú ý, hiệu quả của quá trình hoàn thiện pháp luật không nên được đo bằng số lượng luật, nghị định hay thông tư được ban hành. Thước đo quan trọng hơn là số điểm nghẽn được tháo gỡ, nguồn lực được khơi thông, quyền con người và quyền công dân được bảo vệ, chi phí tuân thủ được cắt giảm, sự thống nhất trong áp dụng pháp luật được nâng lên, năng lực đổi mới được phát huy và niềm tin của người dân, doanh nghiệp được củng cố.
Từ yêu cầu thực tiễn, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Minh Thông đề cập các yêu cầu đối với cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật.
Trước hết, cần đổi mới thực chất và căn bản tư duy về vị trí, chức năng và nội hàm của hệ thống pháp luật. Xây dựng pháp luật phải xuất phát từ thực tiễn, văn hóa và con người Việt Nam, đồng thời tiếp thu có chọn lọc tinh hoa pháp lý nhân loại.
Trong giai đoạn đến năm 2030, hoàn thiện hệ thống pháp luật phải hướng trực tiếp vào tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế, khắc phục mâu thuẫn, chồng chéo và giải phóng các nguồn lực phát triển. Hệ thống pháp luật cũng cần tiếp tục được tái cấu trúc theo hướng tinh gọn, thống nhất, minh bạch, dễ tiếp cận, đồng thời tăng tính thực thi, bảo đảm sự thống nhất hữu cơ giữa xây dựng pháp luật và tổ chức thi hành pháp luật.
Quan điểm “lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, chủ thể và thước đo của chính sách, pháp luật” cần được quán triệt nhất quán trong toàn bộ quá trình này.
Trong bối cảnh phát triển mới, pháp luật cũng phải có khả năng đi trước, mở đường cho những lĩnh vực mới, trong đó có việc luật hóa cơ chế thử nghiệm có kiểm soát. Đồng thời, tăng cường tính tương thích với pháp luật quốc tế, tập quán quốc tế và chủ động hội nhập quốc tế về pháp luật.
Một yêu cầu xuyên suốt khác là tăng cường kiểm soát quyền lực, phòng, chống lợi ích nhóm và nâng cao trách nhiệm giải trình trong xây dựng, thi hành pháp luật. Cùng với đó là xây dựng văn hóa pháp lý, đội ngũ chuyên nghiệp và nền tảng dữ liệu hiện đại.
Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng đề nghị trong quá trình xây dựng Chiến lược cần nhấn mạnh hơn quan điểm “dân là gốc”, tinh thần kiến tạo phát triển, giải phóng nguồn lực, tạo động lực thông qua từng quy định pháp luật; đồng thời làm nổi bật hơn khâu thực thi pháp luật.
Theo Bộ trưởng, đây đang là một trong những điểm nghẽn cần tập trung xử lý, trong khi công tác hoàn thiện thể chế đã đạt được những kết quả quan trọng trong thời gian qua.
Cùng với xây dựng và thực thi pháp luật, định hướng xây dựng nền tư pháp liêm chính, chuyên nghiệp, hiện đại, nghiêm minh cũng cần được làm sâu sắc hơn. Trong đó, không chỉ chú trọng hoạt động xây dựng và thực thi pháp luật mà còn phải quan tâm đầy đủ đến các thiết chế bổ trợ tư pháp như luật sư, giám định, công chứng, đấu giá, trợ giúp pháp lý và các lĩnh vực liên quan.
Theo kế hoạch, Đề án “Chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới” sẽ được trình xin ý kiến Thường trực Ban Chỉ đạo vào cuối quý III/2026; sau đó tiếp thu, hoàn thiện để trình Ban Chỉ đạo Trung ương cho ý kiến vào cuối năm 2026.
Đây sẽ là cơ sở quan trọng để định hình một hệ thống pháp luật đồng bộ, hiện đại, minh bạch, khả thi và thích ứng, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đồng thời tạo nền tảng pháp lý vững chắc để đất nước phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới.
Thu Hằng