Hội thảo trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu “Đánh giá thực trạng, hoàn thiện hệ thống tiêu chí nguyên liệu đất sử dụng tại một số nhóm làng nghề gốm sứ chính tại Việt Nam” là một trong những nhiệm vụ khoa học và công nghệ thuộc Chương trình khoa học và công nghệ phục vụ xây dựng nông thôn mới, do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ quản, Viện Các Khoa học Trái đất chủ trì thực hiện.
Theo Tiến sĩ Vũ Văn Hà, Phó Viện trưởng, Viện Các Khoa học Trái đất, đây là đề tài nghiên cứu theo định hướng ứng dụng, gắn kết hoạt động nghiên cứu khoa học với yêu cầu thực tiễn của sản xuất, đặc biệt là nhu cầu sử dụng và nâng cao chất lượng nguồn nguyên liệu đất phục vụ các làng nghề gốm sứ tại Việt Nam. Đề tài cũng thể hiện tinh thần tăng cường liên kết giữa Nhà nước-Nhà khoa học (trường đại học, viện nghiên cứu)-Doanh nghiệp, phù hợp định hướng phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị.
Đáng chú ý, đề tài không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn có giá trị thực tiễn thiết thực, hướng tới việc đánh giá một cách có hệ thống chất lượng và đặc tính nguyên liệu đất, từng bước hoàn thiện các tiêu chí phục vụ lựa chọn, khai thác và sử dụng nguyên liệu phù hợp yêu cầu sản xuất gốm sứ. Kết quả nghiên cứu của đề tài được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, hỗ trợ các cơ sở sản xuất và doanh nghiệp, bảo tồn và phát triển các làng nghề gốm sứ truyền thống, qua đó đóng góp vào phát triển kinh tế-xã hội địa phương và xây dựng nông thôn mới theo hướng bền vững.
Tại hội thảo, nhóm nghiên cứu đã giới thiệu những nội dung trọng tâm, định hướng và kết quả nghiên cứu của đề tài; đồng thời tạo diễn đàn trao đổi, thảo luận giữa các nhà khoa học, các nghệ nhân, doanh nghiệp và đại diện các cơ quan quản lý.
Đông đảo các nhà khoa học, nghệ nhân, đại diện doanh nghiệp, người làm gốm sứ, làm nghề truyền thống… đã phân tích, đánh giá, đưa ra các giải pháp, kiến nghị, đề xuất chung quanh: lịch sử phát triển các làng nghề gốm sứ truyền thống; hiện trạng nguồn nguyên liệu gốm truyền thống và tiêu chí sử dụng nguyên liệu; đề xuất bộ tiêu chí nguyên liệu, định hướng các vùng nguyên liệu phù hợp cho các nhóm làng nghề gốm truyền thống…
Tiến sĩ Nguyễn Văn Anh, Khoa Lịch sử và Văn hóa, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, giá trị của di sản gốm là nuôi dưỡng con người và là nguồn lực sáng tạo, phát triển. Bốn dòng gốm, phân biệt bằng xương, men và độ lửa gồm: đất nung, sành, gốm men, sứ.
Nguyên liệu làm gốm của một số làng nghề có sự khác nhau. Trong đó, làng gốm Bát Tràng nguồn nguyên liệu truyền thống gồm sét trắng Bạch Thổ; nguyên liệu hiện nay là đất Rau, Cổ Điển, Dâu Canh; nguồn nguyên liệu hiện nay cao lanh Thanh Sơn (Phú Thọ), đất Trúc Thôn; khoảng 10% nhập khẩu cho hàng cao cấp. Làng gốm Chu Đậu, nguyên liệu truyền thống Hố Lao, tả ngạn Kinh Thầy, Trúc Thôn, Hoàng Thạch; nguyên liệu hiện nay sét Kinh Môn, cao lanh Phú Thọ, tro trấu cho men…
Trên cơ sở phân tích, các nhà nghiên cứu đề xuất cần số hóa tri thức nguyên liệu và kỹ thuật của nghệ nhân; chuẩn nguyên liệu và quy hoạch mỏ đất cho từng nhóm làng nghề; truyền nghề, bảo tàng hóa tại chỗ".
Trong khi đó, nhà nghiên cứu Phạm Thị Dung (Viện Các Khoa học Trái đất, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) và các cộng sự cho biết kết quả nghiên cứu đánh giá mức độ phù hợp của đất sét tại một số mỏ và điểm quặng phục vụ làm nguyên liệu đầu vào cho làng gốm truyền thống Phù Lãng tỉnh Bắc Ninh cho thấy, khu vực có triển vọng nhất là các khu vực gần Bắc Ninh như khu vực mỏ sét mẫu HQ01, ĐĐ03 (tỉnh Quảng Ninh), CL02 (Bắc Ninh) và TC05 (Hải Phòng), các khu vực có đất sét khá tương đồng tuy nhiên ở khoảng cách địa lý xa là Khánh Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh và Vĩnh Long…
Cũng tại hội thảo, các nghệ nhân và các nhà khoa học thuộc những lĩnh vực chuyên môn khác nhau, đã đưa ra các phân tích, đánh giá thông qua cách tiếp cận từ nhiều góc độ, kết hợp giữa cơ sở khoa học, kinh nghiệm thực tiễn và yêu cầu của hoạt động sản xuất gốm sứ nhằm hoàn thiện nội dung nghiên cứu, nâng cao tính ứng dụng và hiệu quả thực tiễn của đề tài.
Ông Trần Nhật Lam, Phó Chánh Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đề nghị quá trình nghiên cứu cần làm rõ hơn đối tượng tiếp nhận sản phẩm; bộ tiêu chí về hệ thống nhóm nguyên liệu sản phẩm gốm hướng tới đối tượng nào; phương án ứng dụng và nhân rộng và tính bền vững của các kết quả nghiên cứu.
Từ khía cạnh những người làm nghề, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội, Nghệ nhân Hà Thị Vinh chia sẻ mong muốn đề tài sớm hoàn thiện và kết quả nghiên cứu được ứng dụng nhanh trong các làng nghề. Bởi những kết quả nghiên cứu sẽ giúp những người làm nghề có thể sớm định vị loại sản phẩm nào sẽ lựa chọn nguyên liệu ở đâu, khu vực nào, hàm lượng các chất trong nguyên liệu ra sao thì thích hợp, đạt hiệu quả sản xuất tốt nhất mà không phải đi tìm tòi vùng nguyên liệu nữa…
Viện trưởng Viện Các Khoa học Trái đất Nguyễn Xuân Anh cho biết, hội thảo đã quy tụ được “bốn nhà” gồm: nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nhà văn hóa cho thấy các nghiên cứu của đề tài có tính ứng dụng cao. Trên cơ sở các kết quả nghiên cứu, ý kiến các nhà khoa học, nghệ nhân, đơn vị nghiên cứu mong muốn các làng nghề sẽ tiếp tục chủ động đề xuất, cụ thể hóa các vấn đề cần quan tâm từ thực tiễn sản xuất, kinh doanh để các nhà khoa học tiếp tục hoàn thiện kết quả nghiên cứu đưa vào thử nghiệm, khai thác, ứng dụng trực tiếp cho sản xuất, đáp ứng yêu cầu phát triển.
XUÂN KỲ