Nhận diện nguy cơ từ những kết nối tưởng chừng vô hại
Ngày 3/9, Phòng Cảnh sát hình sự, Công an tỉnh Đồng Nai tiếp nhận trình báo của chị P.T.H.A. (trú tại phường Trấn Biên) về việc con gái bị các đối tượng khống chế, yêu cầu gia đình chuyển 300 triệu đồng tiền chuộc. Công an tỉnh nhanh chóng phối hợp các đơn vị liên quan triển khai biện pháp nghiệp vụ, giải cứu nạn nhân an toàn tại một nhà nghỉ trên địa bàn.
Theo lời kể của nạn nhân, chiều 2/9, em nhận cuộc gọi từ người tự xưng là nhân viên giao hàng, sau đó bị một đối tượng giả danh công an cáo buộc liên quan đến đường dây ma túy, rửa tiền. Các đối tượng yêu cầu em cài ứng dụng Zoom, bật camera, chia sẻ màn hình và chuyển tiền để chứng minh mình trong sạch. Tiếp đó, em bị ép đến nhà nghỉ, không liên lạc với người thân và cung cấp tài khoản mạng xã hội cùng mật khẩu. Chiếm được tài khoản Zalo của nạn nhân, các đối tượng nhắn tin cho gia đình đòi tiền chuộc.
Vụ việc cho thấy những thủ đoạn lừa đảo trực tuyến có thể nhanh chóng biến thành hành vi khống chế ngoài đời thực. Từ một cuộc gọi, các đối tượng từng bước tạo áp lực tâm lý, cô lập nạn nhân, kiểm soát tài khoản và lợi dụng sự hoảng loạn để thao túng cả gia đình.
Với trẻ em và thanh thiếu niên, nguy cơ càng khó nhận diện khi các em chưa có đủ kinh nghiệm để phân biệt một kết nối an toàn với sự tiếp cận có chủ đích. Một lời hứa giúp đỡ, một cuộc trò chuyện riêng tư hay nhu cầu tìm người thấu hiểu có thể trở thành điểm khởi đầu cho hành vi lừa đảo, dụ dỗ, xâm hại.
Không phải mọi nguy cơ đều đến từ người lạ. Bắt nạt trực tuyến, chế giễu, cô lập hay những hội nhóm cổ súy thái độ tiêu cực cũng có thể khiến trẻ bị tổn thương ngay trong các mối quan hệ quen thuộc. Khi tâm lý đám đông chi phối, một bất đồng có thể biến thành hành vi công kích, đẩy trẻ vào trạng thái cô lập và xa dần những người có khả năng giúp đỡ.
Tại lễ khởi động chiến dịch “Không một mình 2026”, Đại tá, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an), cảnh báo về nguy cơ từ các hội nhóm mang tên “Con ghét cha mẹ” trên mạng xã hội.
Theo ông, những nhóm này có thể hình thành từ mâu thuẫn giữa trẻ ở tuổi mới lớn với gia đình. Tuy nhiên, khi tham gia, các em dễ bị cuốn theo tâm lý đám đông, chia sẻ sự bất mãn, công kích người thân và ngày càng xa cách cha mẹ. Đây cũng có thể là nơi người có ý đồ xấu tiếp cận trẻ qua tin nhắn riêng, đưa ra lời hứa về tiền bạc, chỗ ở, việc làm hoặc rủ rê gặp mặt, khiến các em đối mặt với nguy cơ bị lừa đảo, thao túng, xâm hại và bóc lột.
Vừa qua, công an một số địa phương như Hưng Yên, Quảng Ninh đã rà soát các hội nhóm có nội dung “ghét bố mẹ”, làm việc với quản trị viên để tuyên truyền, yêu cầu đổi tên, tăng cường kiểm duyệt hoặc giải tán nhóm. Những biện pháp này góp phần nhận diện, ngăn chặn nguy cơ trước mắt. Nhưng xử lý một hội nhóm chưa thể giải quyết tận gốc vấn đề. Nếu mâu thuẫn gia đình, tổn thương tâm lý và nhu cầu được lắng nghe vẫn chưa được giải quyết, trẻ có thể tiếp tục tìm kiếm sự đồng cảm ở những không gian khác, mà ở đó không phải ai cũng có thiện chí. Bởi vậy, điều quan trọng là giúp trẻ nhận diện nguy cơ, biết cách ứng phó và có thể tìm đến người đáng tin cậy khi gặp khó khăn.
Kết nối để trẻ không đơn độc
Chiến dịch “Không một mình 2026”: Kết nối không tổn thương do Liên minh Niềm tin số khởi xướng, dưới sự bảo trợ của Bộ Công an, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Y tế, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cùng Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc, Cơ quan của Liên hợp quốc về chống ma túy và tội phạm và nhiều đơn vị phối hợp triển khai trên toàn quốc từ ngày 10/10-10/12. Chiến dịch hướng đến đẩy mạnh giáo dục kỹ năng an toàn số, giúp học sinh hình thành thói quen nhận diện sớm nguy cơ và xử lý đúng cách trên môi trường số.
Em Nguyễn Phạm Hiền Minh, học sinh Trường phổ thông liên cấp song ngữ quốc tế Wellspring Hanoi, Đại sứ An toàn số học đường, chia sẻ rằng người đầu tiên nhận ra một học sinh đang gặp vấn đề đôi khi chính là bạn bè tiếp xúc hằng ngày. Người lớn có thể nghĩ sự im lặng xuất phát từ áp lực học tập, nhưng người bạn ngồi cùng bàn lại nhận ra những thay đổi nhỏ nhất qua ánh mắt hay thái độ. Theo Hiền Minh, sự hỗ trợ đôi khi bắt đầu từ một câu hỏi giản dị: “Hôm nay, cậu có mệt lắm không? Tớ ở đây để nghe cậu nói”. Thông điệp “Gần bạn, hiểu bạn, giúp bạn” gợi mở những hành động cụ thể: quan sát để nhận ra dấu hiệu bất thường, lắng nghe để thấu hiểu. Một lời động viên đúng lúc có thể giúp bạn mở lòng, việc chủ động báo cho giáo viên hoặc người lớn đáng tin cậy có thể giúp nguy cơ được phát hiện sớm hơn.
Bà Silvia Danailov, Trưởng Đại diện Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc tại Việt Nam, nhấn mạnh vấn đề không phải là tách trẻ khỏi thế giới số, mà là giúp các em tham gia môi trường ấy an toàn, có hiểu biết và có điểm tựa khi cần. Bà đề xuất 3 ưu tiên: lấy trẻ em làm trung tâm, trang bị kỹ năng nhận diện rủi ro và tìm kiếm trợ giúp; tăng cường phối hợp liên ngành, phát huy trách nhiệm của cơ quan quản lý, nhà trường, gia đình, cộng đồng và doanh nghiệp công nghệ; bảo đảm an toàn gắn với quyền tiếp cận số, không để việc bảo vệ trở thành rào cản đối với cơ hội học tập, tiếp cận thông tin và phát triển của trẻ.
Thạc sĩ Nguyễn Thị Minh Thúy, Hiệu trưởng Trường trung học cơ sở và trung học phổ thông Nguyễn Siêu, cho rằng khi thiếu sự quan tâm, lắng nghe của người lớn, một số học sinh có thể tìm đến mạng xã hội để chia sẻ chuyện riêng tư, vô tình để lộ thông tin cá nhân hoặc tiếp cận nội dung tiêu cực.
Tại Trường Nguyễn Siêu, giáo dục an toàn số được triển khai qua nhiều hình thức, từ chương trình “Vắc xin số cho em” đến việc lồng ghép nội dung vào môn học, tổ chức vẽ tranh cổ động, tranh biện và các cuộc thi sáng tác clip, bài hát. Nhà trường cũng xây dựng quy tắc sử dụng công nghệ, hướng dẫn học sinh kiểm soát thời gian, mục đích sử dụng thiết bị và coi công nghệ là công cụ học tập, phát triển.
Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Minh Thúy, những nỗ lực trong trường học cần được tiếp nối tại gia đình. Cha mẹ cần dành thời gian gần gũi, hiểu con và sẵn sàng lắng nghe, thay vì chỉ chú ý đến hành vi bề ngoài hoặc đợi đến khi xảy ra sự cố mới can thiệp.
Thượng tá Nguyễn Tiến Cường, Trưởng phòng Tham mưu tổng hợp, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an, Tổng Thư ký Liên minh Niềm tin số, lưu ý rằng trẻ cần được hướng dẫn không bắt nạt, không phát tán thông tin riêng tư, không hùa theo đám đông để công kích người khác và biết tôn trọng sự khác biệt.
Theo ông, không gian mạng và đời sống thực gắn bó chặt chẽ, khó tách rời. Vì vậy, sự kết nối cần bắt đầu từ gia đình, nhà trường và xã hội. Bên cạnh việc trang bị kiến thức cho học sinh, chiến dịch hướng tới xây dựng mạng lưới giáo viên, cán bộ và tư vấn viên học đường được đào tạo kỹ năng an toàn số, đồng thời kết nối với lực lượng chuyên trách để kịp thời cập nhật các phương thức, thủ đoạn mới.
Khi phụ huynh biết cách đồng hành, giáo viên được trang bị kiến thức, học sinh có thể tìm đến người đáng tin cậy và cơ quan chức năng sẵn sàng hỗ trợ, việc phát hiện, ứng phó với nguy cơ sẽ chủ động hơn. Trách nhiệm bảo vệ trẻ khi đó không còn phụ thuộc hoàn toàn vào sự cảnh giác của từng cá nhân.
Chung tay xây dựng môi trường mạng an toàn
Những nỗ lực của gia đình, nhà trường và cộng đồng là cần thiết, nhưng chưa đủ để tạo lập môi trường mạng an toàn cho trẻ em. Ở cấp độ rộng hơn, cần có sự phối hợp giữa cơ quan nhà nước, lực lượng thực thi pháp luật, trường học, tổ chức xã hội, đối tác quốc tế và doanh nghiệp công nghệ.
Đại diện UNICEF nhấn mạnh các nền tảng cần có trách nhiệm ngăn chặn, phát hiện và gỡ bỏ nội dung xâm hại tình dục trẻ em, đồng thời tích hợp cơ chế an toàn ngay trong quá trình thiết kế, cung cấp dịch vụ. Nâng cao nhận thức chỉ là bước đầu, cần một hệ thống đủ năng lực phòng ngừa tổn hại, phát hiện sớm nguy cơ, hỗ trợ kịp thời và bảo đảm trẻ biết tìm đến đâu khi cần giúp đỡ.
Mục tiêu chiến dịch “Không một mình 2026 - Kết nối không tổn thương”, là giúp các em tham gia thế giới số một cách tự tin, có hiểu biết và có khả năng tự bảo vệ phù hợp với độ tuổi. Muốn vậy, trách nhiệm không thể chỉ đặt lên vai trẻ em, người lớn, cơ quan chức năng và các nền tảng công nghệ đều cần thực hiện phần việc của mình.
Hơn 1,5 tỷ lượt xem và 40 triệu người dùng tiếp cận trong mùa đầu tiên 2025 là nền tảng để chiến dịch tiếp tục lan tỏa. Nhưng thước đo quan trọng hơn là liệu trẻ có biết nhận diện nguy cơ, có dám lên tiếng khi bị tổn thương và có thực sự nhận được sự giúp đỡ khi tìm đến người lớn hay không.
Không để trẻ đơn độc không phải là cam kết dành riêng cho chiến dịch, mà phải trở thành trách nhiệm được thực hiện mỗi ngày, từ gia đình, nhà trường, cộng đồng đến các nền tảng công nghệ, để mọi trẻ em đều có thể học tập, khám phá và trưởng thành trong một thế giới số an toàn hơn.
ANH THƠ