Khi bản quyền sách giáo khoa là của Nhà nước: Sẽ đủ sách và sách giá thấp

Như Tuổi Trẻ đã thông tin, ngày 21-9, Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì cuộc họp về cung ứng sách giáo khoa, rà soát chương trình, sách giáo khoa phổ thông, và chuẩn bị phục vụ Đoàn giám sát chuyên đề thực hiện Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. 

Tại cuộc họp, Thủ tướng nhấn mạnh phải đổi mới mạnh mẽ về sách giáo khoa, bản quyền sách giáo khoa là của Nhà nước. "Khi Nhà nước giữ bản quyền và miễn phí sách giáo khoa, phải giảm tất cả các khâu trung gian, giảm chi phí cho ngân sách. 

Những nơi có điều kiện, đáp ứng được thì giao lãnh đạo địa phương và sở giáo dục và đào tạo chịu trách nhiệm in ấn, bảo đảm nhu cầu. Những nơi khó khăn, không thực hiện được thì tổ chức xuất bản, in ấn, phát hành, trên tinh thần đa dạng hóa, không phụ thuộc vào một đầu mối", Thủ tướng nêu rõ.

Giảm gánh nặng tài chính

Ngày 21-9, trao đổi với Tuổi Trẻ, chị Lê Thị Ánh, có con đang học Trường THCS Lê Quý Đôn (phường Xuân Hòa, TP.HCM), bày tỏ khi biết thông tin bản quyền sách giáo khoa là của Nhà nước, chị nghĩ ngay đến hình ảnh phụ huynh "rồng rắn" xếp hàng mua sách sẽ không còn từ sau năm học 2026 - 2027.

"Đặc biệt tôi cũng nghĩ đến việc giảm chi phí mua sách. Nếu của Nhà nước sẽ giảm các khâu trung gian trong xuất bản và phát hành, giá thành sách giáo khoa hạ xuống, giảm bớt gánh nặng tài chính cho phụ huynh đầu năm học.  Ngoài ra, nhiều đơn vị in ấn, phụ huynh không còn phụ thuộc một nơi nên các con không lo thiếu sách giáo khoa nữa", chị Ánh nói.

Bên cạnh lợi ích kinh tế đối với phụ huynh, khi Nhà nước nắm giữ bản quyền sách giáo khoa, học sinh là đối tượng được hưởng lợi trực tiếp nhất về mặt tiếp cận giáo dục nên rất nhiều em cho rằng đây là tin vui vì mang lại nhiều thuận lợi.

Em Lê Thị Diệu (lớp 11 Trường THPT Võ Thị Sáu, phường Gia Định, TP.HCM) cho biết việc xóa bỏ độc quyền xuất bản, trước hết giúp em có đủ sách để học. 

"Khi các địa phương chủ động in ấn, chắc chắn không thiếu sách. Và sẽ không có cảnh học sinh trong lúc chờ sách, thiếu sách phải học sách photo, học chậm tiến độ. 

Hơn nữa, em sẽ được tiếp cận học liệu số miễn phí vì các file PDF sách giáo khoa chuẩn được chia sẻ rộng rãi, giúp bạn nào cũng dễ dàng tự học, tra cứu trên máy tính, điện thoại mà không lo vi phạm bản quyền".

Tin vui cho các trường với sách giáo khoa

Dưới góc độ quản lý nhà nước, một hiệu trưởng trường THCS ở phường Diên Hồng, TP.HCM cho rằng việc đa dạng hóa việc in ấn, phát hành, không chỉ có một đầu mối. 

Đưa ra tiêu chuẩn, điều kiện, chất lượng để kiểm soát và tổ chức in ấn đồng bộ nhằm đảm bảo cung ứng đủ… là tin vui đối với nhà trường.

"Nói thật là chưa có bao giờ ngày đầu năm học 2026 - 2027 mà nhà trường đã tính phương án mua sách giáo khoa cho năm học 2027 - 2028. Vì năm nay từ phụ huynh, học sinh đến nhà trường bị động và "dài cổ" chờ sách giáo khoa. 

Giáo viên thấy học sinh không có sách, em có em không, cũng không mạnh dạn giao bài tập nhiều về nhà. Đây là một quyết sách đúng và mang tính nhân văn sâu sắc, thể hiện đúng bản chất của giáo dục và không vì mục tiêu lợi nhuận thương mại", hiệu trưởng này nói.

• 

  Thủ tướng: Kiểm điểm trách nhiệm việc để thiếu sách giáo khoa, không phụ thuộc chỉ Nhà xuất bản Giáo DụcĐỌC NGAY

Vị hiệu trưởng cũng kỳ vọng khi thay đổi cơ chế sở hữu bản quyền nhưng chất lượng biên soạn, cập nhật kiến thức trong sách giáo khoa cần liên tục, hấp dẫn và phù hợp với xu thế phát triển cũng như khâu in ấn ở các địa phương cần được giám sát chặt, tránh chậm trễ tiến độ giao sách.

Trong khi đó theo thầy Phạm Lê Thanh, giáo viên Trường THPT Nguyễn Hiền (phường Bình Thới), chủ trương khi Nhà nước nắm bản quyền sách giáo khoa, giúp học sinh dù ở thành phố hay vùng còn khó khăn đều có thể tiếp cận đầy đủ sách giáo khoa với chi phí thấp nhất và chất lượng tốt nhất.

Ở góc độ chuyên môn, thầy Thanh mong quá trình đổi mới không chỉ dừng ở câu chuyện bản quyền hay giá thành và nói: "Điều giáo viên cần nhất vẫn là một bộ sách bảo đảm tính khoa học, phù hợp với khả năng tiếp nhận của học sinh, khơi gợi hứng thú và động lực tự học. Đồng thời tạo điều kiện phát triển năng lực số. Sách giáo khoa cũng cần thuận lợi cho giáo viên tổ chức các hoạt động học tập đa dạng".

Cơ chế hay, phù hợp với xu hướng quản lý và phân quyền

Trao đổi với Tuổi Trẻ ngày 21-9, luật sư Lê Trung Phát - Giám đốc Hãng luật Lê Trung Phát, TP.HCM - nhìn nhận đây là cơ chế hay, mở đường cho các địa phương tự chủ động để không bị lệ thuộc in ấn sách giáo khoa ở một đầu mối, tránh tình trạng thiếu hụt sách.

Và việc giao cho địa phương chịu trách nhiệm, ông Phát cho rằng điều này đang rất phù hợp với xu hướng quản lý và phân quyền như hiện nay.

"Về mặt lâu dài, việc này sẽ giúp cho giá thành của sách giảm, vì các nhà xuất bản không tính chi phí bản quyền sách giáo khoa, vì đã có Nhà nước đầu tư", ông Phát chỉ ra mặt thuận lợi.

Khi Nhà nước cung cấp được nội dung chương trình sách, luật sư này chỉ ra việc còn lại của các địa phương là việc in ấn, phát hành. Ông Phát phân tích: "Cơ chế mà Chính phủ đưa ra nhằm hạn chế việc độc quyền, dẫn đến sự khan hiếm và giá cả tăng cao so với giá trị thực tế. Và như vậy, cơ chế duy nhất để đảm bảo, đấy chính là lựa chọn các đơn vị in ấn và phát hành thông qua lựa chọn thầu.

Việc mời thầu diễn ra công khai cho các đơn vị trên phạm vi cả nước, với đầu mối chủ trì là UBND cấp tỉnh thành. Đây là cơ chế mà tôi cho rằng trong tương lai sẽ còn áp dụng ở nhiều lĩnh vực, bởi nó phù hợp với chủ trương chung: thoái vốn các doanh nghiệp nhà nước làm ăn không hiệu quả, hà nước giảm bớt các lĩnh vực mang tính độc quyền, giao quyền nhiều hơn cho địa phương tự quyết".

Mở rộng thêm ở góc độ khung pháp lý, luật sư này cho rằng khi bản quyền sách giáo khoa của Nhà nước, tức là thành phẩm của sự đầu tư từ ngân sách nên việc giao cơ quan đơn vị nào đứng vai trò là chủ sở hữu, Nhà nước sẽ có quy định cụ thể.

Cũng như Nhà nước có thể trao cho bất kỳ một cá nhân, tổ chức nào được quyền khai thác bằng cách số hóa trên các nền tảng mà không phải trả phí.

Theo ông Phát, việc này sau khi có chủ trương sẽ có ban hành quy định cụ thể, bên cạnh các quy định hiện hành của pháp luật.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đề nghị có sự cam kết 100% học sinh có đủ sách giáo khoa, đồng thời có sự giám sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội.